در جامعه «سالم» کدام باارزشتر، کدام پرهزینهتر است؟!
حرف حساب یا حرف مفت
از نشانههای «زنده بودن جامعه»، یکی هم این است که مردمانش درباره آنچه پیرامونشان میگذرد، بیتفاوت نیستند و بسته به درجه اهمیت چیزی که میبینند و میشنوند از خوب و بد گفتارها و رفتارها و رخدادها، از هر سو که باشد، واکنشی شایسته نشان میدهند، خواه با حرف زدن یا سکوت کردن، پرسیدن و جستوجو کردن یا به چالش کشیدن و پاسخ طلبیدن و به نظر من «حرف زدن یا حرف نزدن» البته به شرط آنکه آگاهانه و از سر اختیار و انتخاب باشد، برجستهترین نشانه حیاتی جامعه است.
اعتمادآنلاین- اما با همه ارزش و اهمیتی که زنده بودن یک جامعه و فعال بودن شاخکهای حسی مردم و واکنش نشان دادن آنان دارد، «سالم بودن» این موجود زنده حساب جداگانهای دارد. برای یک «جامعه سالم» نشانهها و مشخصههای گوناگونی برشمردهاند که میتوان به آنها اشاره کرد، برخی را مهمتر و برخی دیگر را کماهمیتتر دانست. میتوان برخی را خیلی جدی گرفت و برخی دیگر را نهچندان. اما به باور این قلم، یکی از مهمترین، باارزشترین و البته تاثیرگذارترین نشانههای سلامت هر جامعه، این است که: هرکس در هر موقعیت حقیقی یا حقوقی، آن گاه که در مقام پرسش یا پاسخ، کنش یا واکنش، ادعا یا تکذیب و رد ادعا، سخنی میگوید آگاه باشد و تردید نداشته باشد که پیامدهای «سخن» وی، گلآذین گردن یا دامنگیر او خواهد شد، همچون فرزندی برای والدین یا دستکم اثر انگشت یا امضایی برای کسی که خود را به چیزی متعهد و ملتزم میکند یا حتی ردپایی که راه رفته کسی را مینمایاند، به مسجد یا میخانه، به آب یا به سراب!
این است «مساله» زمانه و جامعه ما: تفاوت ارزش و هزینه «حرف حساب» و «حرف مفت»
اگر تفاوتی نداشته باشد که شما درباره هر موضوع و رخداد و خبر و شایعه خوش و ناخوش، از موضع یک شهروند در یک جامعه زنده سخن بگویی خواه «حرف حساب» یا «حرف مفت»، بیگمان جامعهات نیازمند مراجعه به پزشک و چهبسا دستور بستری شدن و آزمایشهای گوناگون بررسی بیماری و اقدام برای درمان است. سالم نیست جامعهای که در آن «حرف حساب» یا ارزش چندانی ندارد و پاداشی نمیگیرد و به چیزی گرفته نمیشود، یا حتی «هزینه» دارد و برعکس، «حرف مفت» نهتنها گران تمام نمیشود و هزینه ندارد بلکه گاه به گونهای بهمنوار، از ستیغ گروههای مرجع واقعی یا بدلی بر دامنه افکار عمومی جامعه فرو میغلتد و دستکم برای برههای میشود: دلمشغولی ملت و دولت!
شوربختانه و سوگمندانه و شرمسارانه میگویم که: نمونههای این هر دو گونه سخن - حرف حساب و حرف مفت - در حال و هوای اکنونی جامعه ایران کم نیست. داستان پنهانکاری موریانهوار و خلافگویی از یک سو و افشاگری لجامگسیخته و گزافهگویی از سوی دیگر در واقع دو روی یک سکهاند: بیماری
اختلال در تشخیص و واکنش متفاوت جامعه نسبت به ماهیت حرف!
در چنین حال و هوایی است که هم آن بخش حقیقی واقعیت، گم و گور میشود و زیر دستوپای غوغاگریها له میشود، هم آن بخش ناواقعیت به گونهای یک کلاغ چهل کلاغ، نوعی ذهنیت یا داوری عمومی را درباره کسی یا چیزی میسازد و در ژرفای وجدان جامعه جاخوش میکند.
میخواهید برایتان فهرستی از این کالاهای فلهای «حرف حساب و حرف مفت» در بازار افکار عمومی جامعه خودمان بنویسم؟ به چند نمونه بسنده میکنم. آیا رشوه دادن و رشوه گرفتن برای «کارچاقکنی» در برخی از دستگاهها و نهادهای رسمی کشور وجود دارد یا نه؟ آیا تبعیض و بیعدالتی به ویژه در رفتار برخی دستگاههای حکومتی با برخی شهروندان وجود دارد یا نه؟ به گمان من اگر پاسخ این پرسشها ‹‹آری›› است، میشود «حرف حساب» و اگر کسی ادعا کند که: «هرگز»، میشود «حرف ناحساب»، اما اگر کسی بگوید: همه دستگاهها و نهادها برای انجام وظیفهشان رشوه میگیرند و برخورد تبعیضآمیز و ناعادلانهای با همه مردم دارند، این میشود: «حرف مفت»!
اگر خواننده این نوشته دچار داوری غیرمنصفانه نشود، این قلم گمان میکند که در همین قضیه موسوم به «حقوقهای نجومی» جامعه ایران گرفتار هر دو نوع حرف «حساب و مفت» شد!
چه کسی یا مقام و نهادی باید برای این وضعیت «قاراشمیش» و قاتیپاتی که نه «حرف حساب» را به قیمت میخرند و نه برای «حرف مفت» هزینه میگیرند، چارهاندیشی کند؟
به گمان این قلم و البته بر بنیان ارزشها و باورهای برین و متعالی و نیز بر بستر تجربه عقلانی بشر، در وهله نخست این وظیفه مجموعه ساختار حکومت است که در مقام نظر و عمل نشان دهد: مروارید و خرمهره را میشناسد، حرف حساب و حرف مفت را به کلی از هم متمایز میداند و به اولی پاداش میدهد و برای دومی، هزینه میگیرد. اما به گواهی تجربههای ناکام یا دیریاب، جامعه نباید منتظر ساختارهای رسمی بماند. شایستهتر و نتیجهبخشتر است که برای شتاب دادن به اصلاح و درمان این بیماری، تکتک شهروندان انگاری مجهز به دستگاهی خودکار برای سنجش و جداسازی «حرف و حدیثها»، «حرف حساب» را به بهای ارزشمندش بخرند و هزینه «حرف مفت» را از سوی هرکس که باشد، مطالبه کنند. پیش به سوی «جامعه سالم»!
*احمد پورنجاتی
دیدگاه تان را بنویسید