نوذر شفیعی، تحلیلگر مسائل افغانستان در گفتوگو با «اعتماد»:
برخورد با شیعیان، دستور کار داعش در افغانستان است
تحلیلگر مسائل افغانستان گفت: طالبان و داعش در افغانستان خواستار ساقط کردن دولت مرکزی و ایجاد دولت وابسته به خود هستند.
در خصوص شرایط امنیتی افغانستان و نقشآفرینی گروههای رادیکالی چون داعش و طالبان در این کشور، گفتوگویی با نوذر شفیعی، استاد دانشگاه و تحلیلگر مسائل افغانستان داشتهایم که مشروح آن در ادامه میآید.
روز شنبه شاهد انفجارهای مرگبار در جمع هزارههای افغانستان در کابل بودیم که به کشته شدن بیش از ٨٠ نفر و زخمی شدن صدها نفر منتهی شد. داعش مسوولیت این حمله را برعهده گرفته است. میزان قدرت و نفوذ داعش در افغانستان تا چه اندازه است؟
نکته نخستی که باید به آن اشاره کنم، زمینه رشد گروههای تروریستی و افراطگرا است. هماینک افغانستان به محل مناسبی برای رشد گروههای تروریستی تبدیل شده است. وقتی ما با یک دولت ورشکسته، ضعیف و ناتوان مواجه باشیم، امکان رشد هر گروه رادیکالی در آن کشور فراهم است. این مساله مختص به افغانستان نیست و در عراق، سوریه و لیبی نیز هماکنون چنین شرایطی برای رشد گروههای تروریستی مهیا است. با این حال، داعش در افغانستان یک پدیده جدیدی است و کمتر از یک سال است که آنها به افغانستان آمدهاند.
تعداد اعضای داعش افغانستان و میزان قلمروی آنها در این کشور نیز مشخص نیست. در ابتدا آنها در برخی از مناطق مانند جنوب و غرب افغانستان بودند ولی با حملات طالبان روبهرو شدند و هماینک شرق افغانستان را پیدا کردهاند. شرق افغانستان قلمرو نفوذ قومیت پشتون است. متاسفانه اغلب گروههای رادیکال در افغانستان یا جنبه قومیتی دارند یا جنبه فرقهای و مذهبی. گروههایی مانند داعش و طالبان در افغانستان فرقهگرا هستند و در کنار خط مشی سیاسیای که دنبال میکنند، برخورد با هزارهها و شیعیان را هم در دستور کار دارند و برای همین نیز شاهد هستیم که در دوران حکومت طالبان، هزارهها بیش از هر قومیت دیگری توسط طالبان کشته شدند و انفجار تروریستی و مرگبار روز شنبه نیز هزارهها را هدف گرفته بود. هدف چنین اقدامات تروریستی، عامه مردم و ایجاد رعب و وحشت است. نکته مهمی دیگری که باید اشاره کنم، انفجار تروریستی روز شنبه در جریان جنبش روشنایی، نخستین اقدام جدی داعش افغانستان بود.
به رویکرد قومیتی و فرقهگرایانه گروههای رادیکال در افغانستان اشاره کردید. چرا باید هزارههای افغانستان بیش از هر قومیت دیگری مورد حمله این گروهها و از جمله داعش در افغانستان قرار بگیرند؟
افغانستان کشوری با قومیتهای مختلف از جمله پشتونها، تاجیکها، بلوچها و هزارهها است. تاجیکها، بلوچها و پشتونها هم میتوانند در نوک پیکان حملات داعش قرار بگیرند. اکثریت این اقوام سنی مذهب هستند ولی هزارهها چون شیعه هستند، اعضای آن گروهها راحتتر راضی به انجام این حملات تروریستی مرگبار میشوند. البته من نمیخواهم فاکتور مذهب را برجسته کنم ولی داعش یا هر گروه افراطی دیگری از هر فرصتی برای ضربه زدن و ایجاد ناامنی در افغانستان استفاده میکند و یکی از این فرصتها، مولفههای مذهبی است.
تفاوتهای گروهی مانند داعش با القاعده در افغانستان چیست؟
طالبان و داعش در عمل تفاوت چندانی با یکدیگر ندارند. هر دو در افغانستان خواستار ساقط کردن دولت مرکزی و ایجاد دولت وابسته به خود هستند. از سوی دیگر، ایدئولوژی مذهبی و دینی هر دو، سلفیگری است و مدعی اندیشههای فراملی و انترناسیونالیسم اسلامی هستند. هر دو، یکدست نیستند و شاخههایی را دارند. با این حال، تفاوت داعش و طالبان افغانستان این است که بدنه اصلی طالبان، محلی است در حالی که بدنه اصلی داعش در افغانستان محلی نیست و بیشتر اعضای آن را افرادی از پاکستان و کشورهای آسیای میانه تشکیل میدهند. البته آنها حداکثر تلاششان را برای استفاده از ظرفیتهای چون قوم پشتون به کار میگیرند و علاقهمند هستند تا از نسل جدید طالبان که اغلب رادیکالتر و ناراضی هستند، استفاده کنند. هدفشان ایجاد یک حکومت خلیفهای مذهبی متشکل از افغانستان، برخی مناطق آسیای میانه، کشمیر و برخی نواحی ایران است و امیدوار هستند این حکومتهای جزایری و محلی در نهایت به مجموعهای واحد به نام دولت اسلامی متصل شوند.
امنیت به بحران دایمی در افغانستان بدل شده است. چرا دولت وحدت ملی هم در تامین امنیت هر روز ناتوانتر از دیروز میشود؟
دولت کنونی افغانستان و حتی دولت قبل از چند آسیب جدی رنج میبرد؛ مساله نخست، دولت افغانستان بهشدت وابسته به خارج است. امنیت افغانستان برونزا است و درونی نیست و دولتهای خارجی نیز بنا به مصلحتها و منافع خویش اقدام میکنند. مساله دوم، دولت کنونی افغانستان در ابتدای کار خویش قرار شد تا یک دموکراسی قومیتی را شکل بدهد و با درگیر کردن و همراه ساختن همه قومیتها، زمینههای اجماع درونی و ملی را فراهم کند. با آنکه هماکنون در دولت وحدت ملی شاهد حضور وزرایی از قومیتهای مختلف هستیم ولی این دولت به یک دولت واحد تبدیل نشده است و وزرا فقط کنار هم قرار گرفتهاند و گویی در دولت افغانستان مانند جزیرههای جدا از یکدیگر هستند. هر کس، ملاحظات خود و ملاحظات قومیتی خود را دنبال میکند. اگر به جنبش روشنایی نگاه کنیم مشاهده میکنیم که این جنبش در اعتراض به عبور برق از سالنگ به جای بومیان است و آنهم به دلیل اعمال نفوذ برخی افراد بوده است. نکته سومی که باید به آن اشاره کرد، این است که دولت افغانستان پس از چند دهه جنگ، ناامنی، بیثباتی و خونریزی تشکیل شده و نمیتوان انتظار داشت دولت این کشور پس از چند
دهه بحران، بیثباتی و جنگ سریعا خود را بازسازی کند. بازسازی در این کشور امری زمانبر خواهد بود. مساله چهارم نیز این است که افغانستان کشوری چندجانبه و چندتکه است و هنوز الگوهای سنتی سیاسی از جمله الگوهای حکومت ملوکالطوایفی در این کشور حکمفرماست و همین دولت مرکزی را تضعیف کرده و مانعی برای آنها است. این مسائل موجب میشود تا دولت مرکزی افغانستان در تامین امنیت ضعیف باشد. از سوی دیگر، دولت افغانستان، از قدرت مالی چندانی هم برخوردار نیست.
تعدد حملات و کشته شدن غیرنظامیهای بیشتر تا چه اندازه میتواند به تشدید انتقادها از دولت وحدت ملی منتهی شود و حیات این دولت را با خطر روبهرو کند؟
دولت وحدت ملی واقعی در افغانستان آن گونه که تصور میشد، شکل نگرفته و ما بیشتر شاهد توزیع قدرت و دادن مناصب مختلف به این و آن هستیم تا تشکیل دولت واحد. مردم افغانستان یا هر کشور دیگری، نخستین نیازشان تامین امنیت است. هماینک امنیت به یک مفهوم چندوجهی تبدیل شده است. نخستین شکل و وجهه آن، مفهوم سنتی امنیت است که همان امنیت فیزیکی است. تصور میشد با شکلگیری دولت وحدت ملی، این بعد از امنیت تامین شود که برای مدتی هم پدیدار شد و امنیت نسبتا خوبی در افغانستان شکل گرفت. این مساله موجب شد تا بعد دیگر امنیت یعنی امنیت غذایی در میان افغانها مطرح شود. متاسفانه این نیاز و بعد ثانویه امنیت نه تنها تامین نشده، بلکه امنیت فیزیکی هم در معرض خطر است. البته مردم افغانستان شرایط را درک میکنند و مشکلات را میدانند و ناچار هستند با حالت خوف و رجا کنار بیایند.
قفل شدن مذاکرات داخلی میان دولت و طالبان تا چه اندازه بر تند شدن فضای امنیتی افغانستان موثر است؟ چرا این مذاکرات با وجود گذشت سالها از آغاز آن هنوز با شکست روبهرو است؟
دلیل شکست مذاکرات صلح میان دولت و طالبان تنها یک عامل نیست و از عوامل مختلفی برخوردار است. یک عامل شکست مذاکرات داخلی میان دولت و طالبان این است که طالبان یکدست نیست و متفرق و چند دسته هستند. در میان طالبان، جریانهایی از صلح با دولت و حل اختلافات استقبال میکنند ولی برخی از جریانها مذاکرات صلح را قبول ندارند و کسانی وارد مذاکره میشوند در معرض تهدید کسانی که وارد صلح نمیشوند، هستند. به عبارتی، صدای واحدی از طالبان شنیده نمیشود و همین تردیدها را بیش از پیش میکند. از طرفی، میان خواستهها و مطالبات با انتظارات فاصله زیادی وجود دارد. خواسته طالبان ساقط شدن دولت مرکزی کنونی و تشکیل یک دولت جدید وابسته به خود است و هیچ دولتی این خواسته را قبول نمیکند. بیتردید لاینحل باقی ماندن مذاکرات صلح میان دولت مرکزی افغانستان و طالبان تداوم ناامنی و عملیاتهای تروریستی را دربردارد و تا زمانی که چنین گسستهایی موجود است، نمیتوان انتظار داشت که امنیت در این کشور شکل بگیرد.
نقش بازیگری چون پاکستان را چگونه ارزیابی میکنید؟ تا چه اندازه این بازیگر در شکست یا موفقیت مذاکرات صلح نقشآفرین است؟
پاکستان یک بازیگر آشوبساز در افغانستان است و دوست ندارد تا امنیت و توسعه در این کشور شکل بگیرد. آنها با حمایت جدی از شورای کویته و شبکه حقانی به بیثباتی و ناامنی در افغانستان دامن میزنند به ویژه آنکه در ماههای گذشته حرکتهای دیپلماتیکی از سوی دولت افغانستان صورت گرفته است که منجر به نزدیکی میان کابل و دهلی نو شده و همین مساله با واکنش منفی اسلامآباد همراه است. این واکنش منفی میتواند به تحریک پاکستان به انجام عملیاتهای ایضایی یا عدم فشار به آنها برای دستیابی به صلح در مذاکرات با دولت مرکزی افغانستان متبلور شود.
دیدگاه تان را بنویسید