پریدن از روی خاورمیانه
با یکی از دوستان درباره کتاب «سرزمین ما ایران» اثر «نصرالله کسراییان» گفتوگو میکردم. او کتاب را بسیار پسندیده بود ولی نسبت به یکی از تصاویر کتاب اعتراض داشت، تصویری که در آن شتری را ذبح میکردند و عدهای به دور آن گرد آمده بودند.
اعتمادآنلاین- دوستم بر این عقیده بود که چنین تصویری ضدتبلیغ است و بر خارجیها اثری مخرب دارد. اما من به اشاره گفتم این کتاب فقط ایران را از دریچه دوربین استاد کسراییان نشان داده و اصلا قصد تبلیغ ندارد که اگر دیگری عکاسی میکرد نتیجه قطعا غیر از این میشد که در کتاب کسراییان میبینیم. چنانکه بسیاری کتابهای تصویری دیگر درباره ایران تصاویری متفاوت با این کتاب دارند. مورد دیگری که به آن اشاره کردم و به گمانم بسیار مهمتر از اولی بود، جایگاه اهمیت نگاه غیرایرانیان نسبت به خودمان است و بازتعریف خودمان بر اساس قضاوت غیرایرانیان.
چند سال پیش، آلن لوکرنک (گرافیست صاحبنام فرانسوی)، سفرهایی به ایران داشت و متعاقب آن چند نمایشگاه از آثار گرافیستهای ایرانی هم در اروپا برگزار کرد. لوکرنک که بسیار مجذوب آثار طراحان گرافیک ایرانی شده بود، در این سفرها به ابعاد دیگری نیز از گرافیک ایرانی پی برد که با گرافیک نمایشگاهی متفاوت بود. به یاد دارم در آخرین باری که به ایران آمد، در موزه هنرهای معاصر سخنرانی داشت. مناسبت هم بیینال گرافیک تهران بود. لوکرنک در آن سخنرانی با برافروختگی تصاویری از آنچه در خیابانهای ما به عنوان گرافیک دیده بود نشان داد و گفت: «دیگر نمیتوانید ما را گول بزنید، گرافیک شما اینهایی است که در خیابانهای شما بر در و دیوار نصب است و نه آنچه در نمایشگاههایتان نشانمان میدهید.» (نقل به مضمون)، و دیگر هم به ایران نیامد.
یادم میآید تا همین چند سال پیش خیلی این را میشنیدم که مثلا در برخورد با موضوعی این جمله به کار میرفت که «اگر یک خارجی این را میدید چه تصوری در مورد ما میکرد؟» این جمله که از اهمیت نگاه دیگران برای ما حکایت میکرد، خواه ناخواه رفتار و منشمان را متناسب با خوشایند دیگران شکل میداد. نمایشگاههای گرافیکمان هم بر همین پایه شکل میگرفت و میگیرد. ایرادی هم که به آن تصویر استاد کسراییان میگیریم در همین ریشه دارد، اینکه دیگران چه تصوری از ما دارند. یک جورهایی مثل همان عادت مهماننوازیمان که خودمان نان خالی بخوریم ولی مهمانی که میدهیم، هفت قلم خورش در سفره بگذاریم و با سیلی صورتمان را سرخ کنیم. اینکه هرطور شده نشان دهیم ما خیلی خوبیم و این خوبیمان همان باشد که دیگران خوب میدانند.
اما ما واقعا که هستیم و حقیقت جامعه ما چیست؟ سالها پیش خوانده بودم که هر کشور و جامعهای، برآیند جوامع و کشورهای اطرافش است، حالا کمی بالاتر یا پایینتر، ولی نه کاملا متفاوت. مثلا سوییس برآیند کشورهای اطرافش است و جامعه نیجریه هم برآیند جوامع اطرافش. کشور ما نیز از این قاعده مستثنی نیست. وضعیت اجتماعی ما هم برآیند جوامع اطرافمان است.
به وضعیت اجتماعی کشورهای اطرافمان نگاهی بیندازید، پاکستان، افغانستان، ترکمنستان، ارمنستان، از برآیند اینها چه در میآید؟ بهترینشان بگوییم ترکیه. این یکی که سرزمین کودتاهاست و تا همین پریشب داشت یادمان میرفت که حکومتهایش روی نُک سرنیزه راه میروند. اصلا خیلی وقتها ما یادمان میرود در کجای جهانیم و توجه نداریم وضعیتی که داریم خواهناخواه متاثر از جوامع اطرافمان است. وقتی در محلهای زندگی میکنید که در و همسایه صبح تا شب با یکدیگر دعوا دارند، هر کار بکنید سر و صدایشان را خواهید شنید. گیرم شما اهل دعوا نباشید و با همه دوستی کنید، سنگ را که پرت میکنند، یک وقتی خطا میرود، میخورد به شیشه پنجره شما. نمیشود خانهمان دروازهغار باشد، بعد با ظاهر مردم نیاوران روزگار سر کنیم. خودمان هم که بخواهیم نمیشود.
چهار بار که از کوچه رد بشویم و جملات آب نکشیده را بشنویم، گوشمان عادت میکند و ذهنمان به خاطر میسپارد. میشود آن داستان مولانا که مردی از بازار پوست و روده رد میشد و بوی آنجا بیهوشش کرد و تا دماغش به بو عادت نکرد به هوش نیامد. هر چقدر هم که ادا در بیاوریم و خودمان را با مردم سوییس مقایسه کنیم، باز وسط خاورمیانهایم. اینطرفمان بمب میترکد و یکی خودش را میان جمعیت تکهتکه میکند، آن طرفمان تعداد کشتهشدگان شب عید مسلمانان چنان زیاد است و مدام از زیر آوار بیرون کشیده میشوند که آخرش نمیدانیم تعداد نهایی چند نفر بوده و به آخر هفته نرسیده، آنقدر باز منفجر شدهاند که قبلی از یاد همه میرود. این را که بگذاریم کنار، با اینطرف سرزمین کودتاها و آن طرف ریاستجمهوریهای مادامالعمر موروثی، دیگر از برآیندش چه میماند؟ همین را ببین که قرار بود ترکیه الگوی کشورداری برای مصر باشد، حالا کودتای مصر شده است الگوی ترکیه. این خاورمیانهای است که در آن زندگی میکنیم. با پریدن از روی خاورمیانه و مقایسه خودمان با سوییس فقط دل خودمان را خوش میکنیم و رویا میبافیم ولی همچنان در خاورمیانهایم.
*مهرداد احمدی شیخانی
دیدگاه تان را بنویسید