مشکلات و چالش هااجرای برجام
این گزارش که از 5 بخش اصلی تشکیل شده است به امور مربوط به فعالیت های هسته ای، از بین رفتن مبانی سیاسی و حقوقی تحریمها، رفع تحریم ها در عمل، محدودیت های غیربرجامی و سایر مشکلات و چالش ها پرداخته است.
این گزارش که از 5 بخش اصلی تشکیل شده است به امور مربوط به فعالیت های هسته ای، از بین رفتن مبانی سیاسی و حقوقی تحریمها، رفع تحریم ها در عمل، محدودیت های غیربرجامی و سایر مشکلات و چالش ها پرداخته است. لازم به ذکر است که اولین گزارش سه ماه از اجرای برجام که مربوط به دوره زمانی ۲۶ دی ماه ۱۳۹۴ تا ۲۶ فروردین ماه ۱۳۹۵ بود پیش تر در فرودین ماه 1395 منتشر شده است.
علاوه بر محدودیت هایی که بصورت مستقیم بر روند اجرای برجام تاثیر می گذارد و برخی از آنها در بخش قبلی توضیح داده شد، موارد دیگری نیز زمینه ها یا شرایطی را فراهم می آورند که به صورت غیرمستقیم بر روند مذکور تاثیر گذاشته یا ایجاد چالش می کند. اهم این موارد به شرح زیر است:
1- عامل زمان:
• تنها شش ماه از اجرای برجام گذشته است. بازگشت به وضعیت قبل از تحریم ها، همچون بازسازی خرابی های یک جنگ ده ساله، به لحاظ فنی و عملیاتی مسلما به زمان احتیاج دارد. به عنوان مثال بازگشت فروش نفت خام کشور از کمتر از یک میلیون بشکه به میزان قبل از تحریم (دو و نیم میلیون بشکه)، در حالی که بسیاری از مشتریان نفت ایران در زمان تحریم ها به سمت دیگر تولیدکنندگان رفته اند، به طور طبیعی زمان بر است. می بایست مجددا بازاریابی صورت گیرد، خریداران سابق احیا شوند یا خریداران جدید پیدا شوند، قرارداد تنظیم شود و ... تا دوباره وضعیت سابق احیا شود.
• در بسیاری از دیگر حوزه ها، بخصوص حوزه بانکی، مشکلات فنی و اجرایی وجود دارد، که بازگشت به نقطه قبل از تحریم ها را تطویل می کند. بساری از این مشکلات ارتباطی به تحریم نداشته و صرفا به دلیل دور بودن سیستم مالی کشور از تحولات شگرف در مقررات بانکی در طول 10 سال گذشته است که به دلیل تحریم ها ضرورت و عجله ای در حل و فصل آنها وجود نداشته و اکنون با رفع تحریم ها مجددا برجسته شده اند. طبیعتا عقب افتادگی مقرراتی و ترم افزاری که در طول یک دهه ایجاد شده در ظرف 6 ماه رفع نمی شود.
• مذاکره برای انعقاد قراردادهای بزرگ حتی در شرایط عادی زمانبر است. حساسیت های سیاسی و اقتصادی مذاکره کنندگان ایرانی برای رعایت موازین قانون اساسی و سیاست های اقتصادی مقاومتی و اطمینان از حفظ استقلال اقتصادی، انتقال فناوری و ... بر پیچیدگی این مذاکرات در هر شرایطی می افزاید. به همین دلیل، مذاکره برای انعقاد پروژه های بزرگی که در گذشته در ایران انجام شده اند، برای رعایت ظرافت ها و دقت های حقوقی بعضا چندین سال طول کشیده است. نمی توان انتظار داشت که در فاصله شش ماه پس از اجرایی شدن برجام، تعداد قابل توجهی از این قراردادها نه تنها مذاکره و نهایی شوند بلکه حتی عملیاتی شده وآثار مثبت اقتصادی آنها عملا بر زندگی مردم تأثیر گذارد. به عنوان مثال قرارداد ایرباس بیش از 500 صفحه است که ظرف شش ماه گذشته به طور مستمر مورد مذاکره بین کارشناسان ایرباس و ایران ایر بوده و هنوز چند سرفصل آن مانده است.
2- عوامل سیاسی، اقتصادی:
• برخی دولت ها، نهادها یا اشخاص خارجی به شرایط گذشته جمهوری اسلامی ایران عادت کرده و ده ها و بعضا صدها میلیارد دلار از شرایط تحریم علیه کشورمان منتفع میشده اند. حداقل این بهره مندی، حبس شدن ذخایر ارزی کشور - بعضا بدون پرداخت کمترین سود -- در بانک های دولتی و خصوصی تعداد محدودی از کشورها بود، که منافع مالی و اقتصادی قابل توجهی برای آنها داشت. خروج این منابع حتی می تواند ذخایر ارزی برخی از این کشورها را با بحران مواجه سازد. لذا این کشورها و بانک های خصوصی و دولتی آنها آمادگی فوری برای سازگاری با شرایط جدید پس از برجام و رفع تحریمهای هستهای، بخصوص آزاد کردن منابع مالی ایران را ندارند. عدم آمادگی مزبور متاثر از شرایط مختلفی اعم از ضعفهای ساختاری و توانمندیهای اقتصادی تا سودجویی صرف و فقدان اراده و تمایل کافی جهت همکاری با ایران میباشد. بهرهبرداری بهینه از سرمایههای ایران در خارج از کشور که در شرایط تحریم در محلهای خاصی انباشت گردیده است، مستلزم همکاری این دولت ها و نهادهای خارجی است. جلب همکاری ایشان از طریق رایزنیهای گسترده دیپلماتیک و تماس های بانک مرکزی در دست پیگیری است.
• بخش ها و محافل قدرتمندی در درون دستگاه حاکمه آمریکا، بخصوص کنگره، تلاش زیادی برای عدم بهره مندی ایران از مزایای برجام به عمل آورده و فشار زیادی به دولت آن کشور برای سخت تر کردن شرایط وارد می کنند. اکثریت جمهوریخواه کنگره و به ویژه مجلس نمایندگان آمریکا، هر روز با ارائه یک طرح جدید تلاش می کنند دست دولت برای رفع تحریم های ایران را ببندند، یا حداقل فضا را تخریب نمایند. قانون ممنوع کردن فروش هواپیمای بوئینگ به ایران -- که رئیس جمهور آمریکا وعده وتوی آن در صورت عبور از سنا را داده است -- یا قانون محدودیت صدور ویزای آمریکا برای کسانی که به ایران سفر نمایند که دولت آمریکا تلاش هایی برای غیرموثر کردن آن صورت داده است، از این قبیل هستند.
• منافع سازمانی برخی دستگاه ها در آمریکا، همچون وزارت خزانه داری و دفتر نظارت بر دارایی های خارجی OFAC که سازوکارهای عریض و طویلی را در سال های گذشته برای تحمیل تحریم ها ایجاد کرده است، یک مانع دیگر در این زمینه ایجاد کرده است.
• دولت آمریکا علاوه بر اینکه خود تمایلی به بهبود وضعیت اقتصادی ایران ندارد، در سال انتخابات نیز آمادگی ندارد هزینه سیاسی داخلی بپردازد.
3- فقدان فضای اعتماد بخش:
چنانچه مستمرا پس از نهایی شدن برجام و پس از اجرایی شدن آن تأکید شد و در اولین گزارش سه ماهه نیز یادآوری شد، جذب سرمایههای خارجی و افزایش مراودات اقتصادی بینالمللی مستلزم وجود یک فضای اعتماد بخش و اطمینانساز در داخل کشور است؛ تا دیدگاه بنگاه های خارجی به بازار ایران وجود یک ریسک معقول باشد. از جمله عواملی که به تخریب این فضا، یا تردید در آن باعث می شود، می توان موارد زیر را برشمرد:
• ایرانهراسی: دشمنان ملت ایران از بدو پیروزی انقلاب تاکنون تلاش نموده اند از طریق دامن زدن به ایرانهراسی، ایران را خطری برای ثبات منطقه و حتی جهان معرفی کنند. اگرچه پروژه ایرانهراسی به میزانی که طراحان آن توقع داشتهاند، پیشرفت نکرده است؛ لیکن برخی تاثیرات منفی در دیدگاه و رفتار برخی کشورها نسبت به ایران و ایرانیان داشته است. مقابله با توطئه صهیونیستی ایران هراسی می بایست در دستور کار همه سطوح و مراتب کشور قرار گیرد. مقام معظم رهبری (مد ظله العالی) در تاریخ 8 اردیبهشت سال جاری در دیدار با کارگران فرمودند: «... در عمل جوری ایران هراسی می کنند تا با ایران معامله نشود ... مسئول آمریکایی می گوید شاکله تحریم حفظ شده تا سرمایه گذار خارجی بترسد و نیاید.» تردیدی نیست که ایران هراسی، سیاست بدخواهان کشور و نظام است و حرکت در مسیر آن با ترساندن سرمایه گذار خارجی و حتی راندن سرمایه های داخلی، ولو ناخواسته توسط برخی در داخل کشور صورت گیرد، بازی در زمین دشمنان به شمار می رود.
• تشنج آفرینی معاندین منطقه ای: رژیم صهیونیستی و عربستان هم دقیقا در همین جهت حرکت می کنند. تلاش های جاری عربستان برای منزوی کردن جمهوری اسلامی ایران در مجامع بین المللی، تشکیل لابی سنگین علیه ایران در رسانه ها، تهدید بانک ها و موسساتی که درصدد از سرگیری همکاری اقتصادی با ایران هستند، تلاش برای ایجاد ناامنی در ایران، و سایر حرکت های مستاصلانه ای که تا حمایت و همراهی علنی با گروهک بی ارزش منافقین پیش رفته است، همگی در جهت تخریب فضا، ایجاد شائبه ناامنی ایران و جلوگیری از بهره مندی ایران از شرایط پسا تحریم می باشد.
• بی اعتمادی به آینده: فعالیتهای تروریستی در همسایگی و مجاورت جمهوری اسلامی ایران، و تنشهای منطقهای، تمایل بنگاه های اقتصادی بزرگ به صبر و تامل تا زمان روشن شدن نتیجه انتخابات ریاست جمهوری در آمریکا و مشخص شدن سیاست های منطقه ای رئیس جمهور جدید، اظهارات مستمر مخالفان برجام در محافل داخلی آمریکا و منطقه، افراط در برخی مخالفتهای داخلی، و ... از دیگر عواملی هستند که به غلظت این فضای پرتردید می افزایند. لازم است به تلاشهای موجود جهت ایجاد فضای اطمینان بخش برای طرفهای اقتصادی و فراهم نمودن چشمانداز مثبت از تعامل اقتصادی با ایران افزوده شود تا ترس و نگرانیهای بی مورد بنگاه های خارجی جای خود را به رغبت همکاری بدهد.
4- عوامل داخلی:
• عدم آمادگی موسسات مالی و بانک های داخلی: در طول بیش از ده سال تحریمهای سنگین هستهای علیه جمهوری اسلامی ایران، بانکها و موسسات مالی کشورمان به طور کامل از نظام مالی بینالمللی منقطع شده و لذا از تحولات صورت گرفته عقب مانده اند. در این فاصله تحولات عمدهای در سطح بینالمللی در حوزه بانکداری به لحاظ سختافزاری و نرمافزاری رخ داده است که عمده آنها مربوط به قوانین انضباطی مبارزه با پولشویی و تامین مالی گروه های تروریستی است. واقعیت آن است که بانکهای داخلی آشنایی کاملی با آنها نداشته و اتصال مجدد به شبکه بانکی بینالمللی مستلزم رفع فاصلههای مقرراتی و نظارتی است. شبکه بانکی کشور به منظور فراهم نمودن زیر ساختهای لازم به سرعت در حال حل و فصل مسایل میباشد، لیکن همچنان مدت زمانی را برای وفق دادن خود با شرایط جدید نیاز خواهد داشت.
• مقاومت در برابر قطع رانت های تحریمی: موسسات کوچک و بزرگ داخلی که قبل از برجام از فرصت ها و حتی رانت های ویژهای برخوردار بوده و با دور زدن تحریمها و شیوه های نامعمول نسبت به مراودات بینالمللی و تجارت با خارج از کشور اقدام می کردند، بعضا به مسیرهای مزبور عادت کرده و یا از آن منافعی تحصیل می کرده اند؛ و لذا تمایل چندانی به تغییر شیوه ها نشان نداده و به واقع به دنبال بهانه برای بازگشت به شرایط رانتی گذشته می گردند. در حالی که در شرایط پسابرجام با لغو تحریمهای هستهای امکان مراودات معمول اقتصادی و بازرگانی بینالمللی فراهم شده است، برخی دلالان که از شرایط تحریم سود کلانی عایدشان میشده است، منافع خود را در حفظ مسیرهای قبلی دانسته و از هر فرصتی جهت حفظ و اعاده مسیرهای مذکور، حتی به هزینه ضربه زدن به منافع ملی و تخریب و نابودسازی شرایط پسابرجام، با استفاده و حتی دامن زدن به فضاسازی های سیاسی داخلی استفاده میکنند.
نکات تکمیلی:
1- کمیسیون مشترک: در شش ماه گذشته یک جلسه کمیسیون مشترک بین ایران و کشورهای 1+5 در تاریخ سوم اردیبهشت 95 برگزار شدکه هدف از آن فشار حداکثری به طرف مقابل برای تسریع در روند عادی سازی تعاملات اقتصادی با ایران و به ویژه تعاملات بانکی بود. همچنین تصویب آئینکار گروه کاری تحریم ها، آخرین وضعیت فروش آب سنگین به آمریکا، آخرین وضعیت همکاری با روسیه در فردو، پروژه گداخت هسته ای با همکاری فرانسه، آخرین وضعیت پروژه مدرن سازی اراک، تشکیل گروه کاری تولید سوخت هسته ای در ایران، تصویب سند محرمانگی اطلاعات کانال خرید و ... از دیگر موضوعات مورد بررسی در این جلسه از کمیسیون مشترک بود. لازم به ذکر است که دو نشست دیگر کمیسیون مشترک قبل از تاریخ 26 دی 1394 یعنی قبل از اجرایی شدن برجام برگزار شده بود. نشست چهارم قرار است در تاریخ سی تیر 1395 برگزار شود.
2- کانال خرید: کارگروه خرید اقلام دومنظوره (با امکان کاربرد نظامی هسته ای)، که به عنوان کانال خرید یا کانال تدارکات نیز شناخته می شود، با نظر کمیسیون مشترک در وین استقرار یافته و به طور عادی هر سه هفته یکبار تشکیل جلسه می دهد. تا زمان تنظیم این گزارش کارگروه هفت جلسه رسمی و چند نشست غیررسمی در وین برگزار کرده است. تنظیم ترتیبات اجرایی، اسناد کاری، مسائل لجستیکی و نیروی انسانی مورد نیاز برای این منظور در خود کارگروه، در دبیرخانه سازمان ملل متحد، در شورای امنیت، و نیز در تک تک اعضای کارگروه (از جمله در ایران) با صرف وقت و کار کارشناسی قابل توجهی انجام شده است. در داخل کشور، سازمان توسعه تجارت در وزارت صنعت، معدن و تجارت به عنوان متولی موضوع تعیین شده و شیوه نامه های لازم تهیه و ابلاغ شده است. کانال خرید هم اکنون آماده فعالیت می باشد.
بیست و ششم تیر ماه 1395
بخش های این گزارش را در اینجا بخوانید
بخش اول http://www.etemaadonline.ir/news/news/128883
بخش دوم http://www.etemaadonline.ir/news/news/128884
بخش سوم http://www.etemaadonline.ir/news/news/128886بخش چهارم http://www.etemaadonline.ir/news/news/128885
بخش پنجم http://www.etemaadonline.ir/news/news/128887
دیدگاه تان را بنویسید