اولین امضای ظریف در ژنو،نخستین موضع زنگنه در وین
نفت ایران چطور از چاه تحریم در آمد؟
سخنان بیژن زنگنه که به نیمه رسید تعدادی از خبرنگاران ترجیح دادند کنار میز وزیر وقت نفت عربستان بروند. موضع «علی النعیمی» درباره شوکی که وزیر نفت ایران قبل از شروع جلسه وزرای اوپک وارد کرد، خبر مهمی میشد.
اعتمادآنلاین- آذر سال 1392، محوطه بیضیشکل طبقه فوقانی دبیرخانه اوپک، جنبش و جوش بیشتری داشت. چه، دولت جدید در ایران به قدرت رسیده و توافق موقت هستهای ایران با شش قدرت جهانی در ژنو امضا شده بود. وزیری هم که هشت سال سابقه حضور در جلسات اوپک را داشت دوباره به مسند بازگشته و با قدرت از باز پسگیری سهم ایران در بازار نفت پس از لغو تحریمها سخن میگفت. اجلاس صد و شصت و چهارم اوپک، سه ماه بعد از استقرار دولت حسن روحانی در وین برگزار شد. آن هم در شرایطی که تنها 10 روز از امضای توافق موقت هستهای ژنو میگذشت. ایران هنوز تحت تحریم بود اما، روزنههایی برای رهایی یافته بود. زنگنه سه سال پیش در اجلاس 164 اوپک چه گفت؟ النعیمی در برابر ایران چه موضعی گرفت؟ برجام چه خدمتی به نفت ایران کرد؟ مدیران نفت چگونه کار دیپلماتها را کامل کردند؟
نخستین موضع قاطع نفتی ایران در وین چه بود؟
ده روز از توافق هستهای ژنو گذشته بود. قیمت نفت 112 دلار بود که زنگنه پیش از شروع اجلاس صد و شصت و چهارم وزراء به خبرنگاران گفت: «ایران تولید نفت خود را افزایش خواهد داد، حتی اگر قیمت نفت به 20 دلار در هر بشکه برسد.» آن روزها کسی فکر نمیکرد که قیمت نفت به محدوده 20 دلاری نزدیک شود. حتی برخی انتقاد کردند که چرا زنگنه نفت 20 دلاری را پیش کشیده تا عزم ایران را برای افزایش تولید با هر قیمتی از نفت، نشان دهد. دی ماه سال گذشته اما، بهای هر بشکه نفت اوپک تا 23 دلار و 58 سنت پایین آمد. پس هیچ نمیتوانستند بهانهای پیش پای ایران بگذارند. «هیچ مشکل فنی برای افزایش صادرات و بازگشت به تولید روزانه چهار میلیون بشکه نفت در روز نداریم. بر این اعتقادیم که حق ما است که صادرات نفت خود را افزایش دهیم.» این را زنگنه در پس از ورود به وین در سال 92 گفت. وقتی همراه با دیگر خبرنگاران برای شنیدن موضع عربستان در قبال سخنان وزیر نفت ایران برای افزایش تولید نفت به سراغ علی النعیمی رفتیم، خبرنگاری از وزیر نفت وقت عربستان پرسید: «اگر تحریم نفتی ایران لغو شود آیا عربستان، به واسطه افزایش تولید نفت ایران، مجبور به کاهش صادرات خود خواهد
شد؟» علی النعیمی در پاسخ سه بار کلمه «اگر» را تکرار کرد و با تاکید پاسخ داد: «شما مرتب اگر، اگر، اگر میکنید... به سناریوهای (احتمالی) وارد نشوید.» یک سال بعد، فصلهای بعدی داستان ایران و عربستان نشان داد که ماجرای تاکید وزیر نفت عربستان بر روی کلمه «اگر» چه بوده است؟ وقتی که سعود الفیصل، وزیر خارجه وقت عربستان، به وین آمد. در هواپیمایش نشست و توافق در آستانه امضای هستهای را به هم زد. حالا دیگر سعود الفیصل در دنیا نیست. علی النعیمی هم از وزارت نفت عربستان سعودی برکنار شده است. توافق هستهای ایران و شش قدرت جهانی امضا شده و هفت ماه است که اجرایی شده است. نفت ایران چه سرنوشتی داشت اگر برجام نبود؟ صنعت نفت ایران در چه راهی رفت؟ نقش نفتی زنگنه پس توافق دیپلماتیک ظریف چه بود؟
تنفس نفت در ایستگاه ژنو، صادراتی که میخواست صفر شود
بر اساس تحریمهای اعمال شده تا پیش از مذاکرات ژنو، مشتریان نفتی ایران ملزم بودند هر شش ماه 20 درصد وارداتشان از ایران را کاهش دهند. این روند تا آنجا پیش رفت که در مقطعی صادرات نفت ایران به روزانه 800 هزار بشکه رسید. این رقم پیش از شروع تحریمها حدود 2 میلیون و 500 هزار بشکه در روز بود. عمده پول اندک نفت فروخته شده ایران هم یا به ایران نمیرسید یا با سختی و هزینههای زیاد با روشهای غیرمعمول وارد کشور میشد. کار به جایی رسید که رستم قاسمی، وزیر وقت نفت، رسما از آغاز تهاتر نفت با کالا خبر داد. این اما همه ماجرا نبود. طرحی در کنگره امریکا آماده شده بود که بر اساس آن در صورت به نتیجه نرسیدن مذاکرات هستهای، صادرات نفت ایران «صفر» میشد. افزایش تولید نفت عربستان و همپیمانانش همرا با توسعه میادین نفت شیل، وضعیت بازار نفت را به گونهای چیده بود که به راحتی امکان جایگزینی نفت ایران وجود داشت. در چنین وضعیتی بود که توافق ژنو امضا شد. بر اساس یکی از بندهای این توافق طرفهای مذاکرهکننده ایران به «متوقف ساختن تلاشهای بیشتر برای کاهش فروش نفت خام ایران برای فراهم آوردن اینکه مشتریهای کنونی ایران حجم متوسط خرید نفت
خام خود از ایران را از سر گیرند» متعهد شدند. همچنین امکان بازگشت حجم مورد توافقی از عواید نفتی مسدود شده در خارج از کشور فراهم شد و تحریمهای امریکا و اتحادیه اروپا برای صادرات پتروشیمی ایران و نیز تحریمهای مربوط به خدمات مرتبط با این صادرات به حالت تعلیق درآمد. راه تنفس برای صنعت نفت تحت تحریم ایران، پس از توافق ژنو باز شده بود. از همین راه بود که مدیران و کارکنان صنعت نفت مقدمات لازم با بیم و امید برای افزایش تولید و صادرات نفت را آماده کردند. تا به روزهای پایانی دیماه سال گذشته رسیدیم. زمانی که توافق اجرایی شدن برجام امضا شد.
تولید نفت و صادرات نفت ایران پس از برجام تا کجا رفت؟
فردای شبی که اجرایی شدن برجام امضا شد، رکنالدین جوادی، مدیرعامل وقت شرکت ملی نفت ایران، دستور افزایش تولید از همه میادین نفتی را صادر کرد. برخی ناظران خارجی تردید داشتند که زنگنه و تیم مدیریتیاش در صنعت نفت بتوانند به وعده افزایش 500 هزار بشکهای تولید نفت بلافاصله پس از لغو تحریمها عمل کنند. قرار بود شش ماه بعد از لغو تحریمها، تولید نفت ایران به میزان قبل از تحریمها نزدیک شود. آمار رسمی دبیرخانه اوپک، در ماه گذشته میلادی بهتر حرف میزند. آن هم از زبان منابع ثانویه بازار نفت که ایران در شکل دهی آن هیچ دخل و تصرفی ندارد. بنا بر اطلاعات منتشر شده در گزارش ماه ژوئن اوپک، تولید نفت ایران در ماه مه میلادی، 3 میلیون و 562 هزار بشکه در روز بود که نسبت به ماه گذشته بیش از 89 هزار بشکه در روز افزایش یافته است. تولید نفت ایران در ماههای مارس به آوریل به ترتیب 3 میلیون و 236 هزار بشکه و 3 میلیون و 473 هزار بشکه در روز بوده است. این در حالی است که متوسط تولید نفت ایران در سال 2015، روزانه 2 میلیون و 840 هزار بشکه و در سال 2014، به طور متوسط روزانه 2 میلیون و 778 هزار بشکه در روز بود. از اعداد اگر روزانه بیش از
یک میلیون و 800 هزار بشکه را به عنوان خوراک پالایشگاههای داخلی کم کنید رقم صادرات نفت خام ایران به دست میآید. صادرات میعانات گازی، جدا از نفت خام محاسبه میشود. به گفته مدیرعامل پیشین شرکت ملی نفت ایران صادرات میعانات گازی ایران به سطح 500 هزار بشکه در روز رسیده است. مقامات ایرانی تولید روزانه نفت خام ایران را تا 3 میلیون و 800 هزار بشکه هم اعلام کردهاند. اگر صادرات میعانات گازی را به میزان صادرات این روزهای نفت خام بیفزاییم ایران در حال حاضر روزانه حدود 2 میلیون 500 هزار بشکه نفت خام و میعانات گازی صادر میکند. پولش را اولا میگیرد! ثانیا عمدتا به یورو و ارزهای دلخواهش میگیرد! نه با جبر تحریم به روپیه و یوآن! این ارقام را که با ارقام تولید نفت زمان تحریم مقایسه کنید، اگر دوره تهاتر از سر ناچاری نفت و کالا را به خاطر بیاورید و نیمنگاهی به فساد افشا شده واسطهگریهای دوره تحریم داشته باشید، میتوانید کارنامه صنعت نفت پس از برجام را روی دست بگیرید.
نقش زنگنه در ادامه نقش اول ظریف
یکپارچگی صنعت نفت و تلاش همه کارکنان و مدیران آنچه در ستاد تهران، چه در مناطق عملیاتی مناطق نفت خیز جنوب، فلات قاره و فلات مرکزی باعث رو سفیدی آن پس از برجام شده است. چه، بار افزایش تولید نفت بر دوش کارکنان و مدیران عملیاتی است. نقش زنگنه در نفت پس از برجام اما، همتای نقش اول ظریف در دوره مذاکرات است. خاصه زمانی که در مقابل طرح «عربی-روسی» فریز نفتی ایستاد و اجازه نداد پای ایران در این دام گیر کند. تاریخ خواهد نوشت که چطور رقبای منطقهای تلاش کردند تا با روشهای مختلف جلوی افزایش تولید نفت ایران پس از برداشته شدن تحریمها را بگیرند. یک روز وزرای نفت عراق، قطر و ونزوئلا به ایران آمدند و روز دیگر وزیر انرژی روسیه. حتی تا چند ساعت قبل از اجلاس هم با فرستادن همزمان وزرای خارجه و نفت ونزوئلا (که اقتصادش زیر فشار کاهش قیمت نفت در حال فروپاشی است) تلاش کردند تا پای ایران را به طرح فریز نفتی باز کنند. آن روز این خط را مینویسند که زنگنه تنها نیمساعت به واسطههای ونزوئلایی فرصت واسطهگری داد و با قاطعیت تصریح کرد که ایران تحت هر شرایطی تولید نفتش را افزایش خواهد داد. وقتی جانشین ولیعهد عربستان اعلام کرد که بدون
ایران طرح فریز نفتی اجرا نمیشود دم خروس بیرون زد و وزیر نفت سعودی چند روز بعدش برکنار شد.
زنگنه: فاجعه بود، قطع صادرات نفت
در دیپلماسی نفت، قدرت هر کشور به میزان تولید و ظرفیت مازاد تولید نفت آن کشور بستگی مستقیم دارد. به همین دلیل بود که هیات ایرانی پس از حدود چهار سال توانست با اقتدار در مذاکرات صد و شصت و نهمین اجلاس اوپک حاضر شود. هرچند اعضا آمادگی نداشتند تا مجددا نظام سهمیهبندی کشورها را احیا کنند ایران هم هیچ سقف جدید تولیدی را برای اوپک بدون احیای نظام سهمیهبندی نپذیرفت. به گفته وزیر نفت، ایران میخواهد در پنج سال آینده ظرفیت تولید نفتش را به 4 میلیون و 800 هزار بشکه در روز برساند و از این میزان 4 میلیون و 600 هزار بشکه در روز تولید کند. از اینجاست که امضای قراردادهای جدید نفتی، توسعه میادین و افزایش ضریب بازیافت در اولویت کاری وزارت نفت قرار گرفته است. قراردادهایی که اگر گفتههای وزیر نفت محقق شود باید در دو ماه آینده شاهد امضای نخستین آن با یکی از شرکتهای توتال، انی، شل
و لوک اویل باشیم. برجام با اتفاق نظر داخلی به سرانجام رسید. توسعه میادین نفتی، افزایش تولید و صادرات نفت و ارتقای سطح درآمدهای ملی از همین راه میگذرد. اگر همه چونان «برجام» با عینک «منافع ملی»، «توسعه نفتی» را نگاه کنند. اجلاس 169 اوپک که تمام شد، در همان اتاق هتل کوبورگ که محمدجواد ظریف در طول مذاکرات هستهای در آن اقامت داشت از بیژن زنگنه میپرسم: «تصویر جنابعالی برای صنعت نفت ایران در صورتی که مذاکرات هستهای به توافق نمیانجامید چه بود؟» و وزیر نفت این گونه پاسخ داد: «فاجعه بود . قطع صادرات نفت.»
رضا زندی
روزنامهنگار و تحلیلگر
دیدگاه تان را بنویسید