اعتمادآنلاین- این نمونههای فرضی چند مولفه مشترک و گریزناپذیر وجود دارد که باید شخص - هرفرد یا جمع یا ملت یا دولت - تکلیف خودش را با آنها و با خودش مشخص کند و پیش از هرچیز به این پرسشها، دستکم نزد خودش پاسخ دهد:
1- آیا قصد و عزم و اراده برای اقدام دارد یا نه؟
2- اهمیت و اولویت اصل موضوع، و نیز روش اقدام برای او تا چه حد است؟
3- آیا به برداشت و داوری دیگران اهمیت میدهد یا بیخیال است و اعتنایی به حرف دیگران ندارد؟
4- اگر کار خود را درست میداند و اقدام مورد نظر را حق خویش بر میشمارد، آیا «نظام موجود و مستقر » حل مساله را از هر منظری (اعتقادی یا سیاسی یا حقوقی) قبول دارد، خواه نظام بانکی باشد برای دریافت وام یا اینکه نهاد و مرجع رسیدگیکننده باشد برای استیفای حق یا حل و فصل دعوا ؟
5- آیا خودش یا کسی را که به عنوان وکیل یا نماینده برای پیگیری موضوع بر میگزیند از آگاهی و دانش و تجربه و مهارت لازم برای به نتیجه رساندن مقصود، برخوردارند؟
بدون پاسخگویی روشن به این پرسشهای بنیادین، شخص - حقیقی یا حقوقی - نه تنها به نتیجه مورد نظرش نمیرسد، نه تنها نمیتواند از حق خویش دفاع کند، بلکه دچار نوعی «تعلیق میان زمین و هوا» و بلاتکلیفی میشود و گاه مصداق همان که گفتهاند: هم چوب را میخورد، هم پیاز را»!
اینک با نیم نگاهی به «پرونده هستهای» - همچون نمونهای از «فرضهای پیشگفته» - به رویکردهای متفاوتی که در پاسخ به پرسشهای پنجگانه شاهد بودهایم، بپردازیم.
این قلم بر آن است که بگوید: رمز و راز به سرانجام رساندن پرونده هستهای یا همان «برجام» که یک سال پیش، پس از روی کار آمدن دولت روحانی و در پی یک فرآیند ماراتن گونه دیپلماتیک رخ داد، نه چیزی از جنس «رمل و اسطرلاب» بود و نه «فوت کاسهگری» در کیمیای تبدیل مس به طلا! فقط، کوششی سنجیده بود برای یافتن پاسخهای روشن و مشخص به آن پرسشها. علت اصلی و مهم در ناکامی دولت نهم و ادامهاش تا پایان دوره دهم و نیز مجموعه دستاندرکاران پیگیری پرونده هستهای در آن دوران، گرفتاری در چنبره پارادوکس «هم خدا، هم خرما خواستن» بود و «خوردن چوب و پیاز». بلاتکلیفی، بد مصیبتی است. به هر حال کسی که میخواهد از وام بانکی استفاده کند، باید «نظام بانکی» را به رسمیت بشناسد. اگر آن را شبهه ناک به ربوی بودن میداند و در مشروعیت آن خدشه دارد، چرا اصلا مراجعه کند؟! نمیشود از یک سو عضو سازمان ملل بود و پیوسته و متعهد به بسیاری کنوانسیونها و میثاقهای بینالمللی- با همه حرف و حدیثها و خدشهها پیرامون عادلانه بودن موجودیت و سازو کارهای تصمیمگیری به ویژه در شورای امنیت» - و از پیامدهای این عضویت و آن تعهدهای حقوقی از موضع «خدشه مشروعیت» به
اساس آنها سر باز زد یا مصون ماند.
به گمان این قلم، تنها در دو مورد - یعنی پرسشهای اول و دوم - هر دو دولت احمدینژاد و روحانی، پاسخهای مشخص و یکسان داشتهاند، یعنی اصل تصمیم و اراده و اقدام برای توسعه فناوری هستهای صلح آمیز با بهرهگیری از سازوکار غنیسازی تحت نظارت آژانس که هر دو مورد از راهبردهای نظام بوده است.
اما درباره سه پرسش دیگر، پرونده هستهای در دوران احمدینژاد همچون سوژهای سرگرمکننده و فرساینده تن و جان ملت و نظام و البته آسیبرسان به منافع و مصالح ملی، درگیر و دار همان وضعیت پارادوکسی «چوب و پیاز» مانده بود. کسی باید بپرسد که: اگر «نظام یا مرجع بینالمللی و سازو کار داوری»اش را مشروع نمیدانید و قطعنامههایش را «ورق پاره» میدانید، چرا از اساس به عضویت آن درآمدهاید و میثاقنامههایش را امضا کردهاید و سراغشان میروید و پی در پی با آنان در این کشور و آن کشور جلسه مذاکرات میگذارید؟!
چرا فضای سیاسی و روانی ساخته شده از سوی آنان درباره ادعای اینکه ایران در پوشش «پختن مربای هویج» مشغول تولید فلان مواد است، مورد اعتنای شما بوده است؟ آن بیاعتبار دانستن، با این بیخیال نبودن سازگار نیست.
اما اگر به هرحال، موجودیت و مرجعیت بینالمللی آنها را پذیرفتهاید، چرا برای پیگیری خواسته مشروع و استیفای حق کشور و حل و فصل قضیه با دستان تهی یا کممایه از دانش و تجربه و مهارت و البته برخورد واقعگرایانه پا به عرصه نگذاشته بودید؟!
«برجام» در دولت روحانی، حاصل یک اتفاق ساده بود: باور به اینکه برای رانندگی در جاده و خیابان، علاوه بر توانایی و مهارت، باید هم آییننامه رانندگی را بلد بود، هم آن را پذیرفت، هم به آن عمل کرد و به الزامات آن پایبند بود. همین.
آیا «برجام» در تاریخ تحولات دیپلماتیک و مناسبات بینالمللی ایران به ویژه از منظر حل و فصل مناقشههای پیرامون «امنیت جهانی» یک «پدیده» به حساب میآید؟
پاسخ این قلم، آری است. مفهوم این سخن «معجزه» دانستن و «فتحالفتوح» و «مفتاحالفرج»- گشاینده همه گرهها و آورنده همه خوبیها و خواستنیها - نیست. البته «برجام» اگر آنگونه که تدوین شده و برآیند مجموعهای از بده -بستانهاست، مجال به اجرا درآمدن پیدا کند، دستاوردهایی فراتر از بازگشت به دوران «پیشاتحریم »های مربوط به پرونده هستهای خواهد داشت.
به باور من، موفقیت دولت روحانی در پایان بخشی به مناقشه هستهای - که البته وامدار پشتیبانی گسترده افکار عمومی مردم ایران و مطالبه آنان و نیز همراهی و حمایت گرانیگاه ساختار تصمیمگیری در نظام و بهره مندی از تیم ورزیده و کاردان بوده است -چند دستاورد مهمتر از خود پرونده هستهای داشته است، از این دست:
1- به نمایش گذاشته شدن «توانایی ملی» در فیصله بخشی به چالشهای بزرگ و «اعتماد به نفس» و استحکام سیاسی نظام در عرصه جهانی و منطقهای؛
2- افزایش باورپذیری افکار عمومی جهانی و نیز داخلی درباره «پذیرش منطقی و هوشمندانه تغییر در رویکردها»؛
3- داغ باطله خوردن «شعار زیستی » سیاسی که یکی از مهمترین عوامل موفقیت نسبی برخی جریانهای سیاسی پوپولیستی در سالهای گذشته شده بود؛
4- برگشتناپذیر کردن روندهای «پسابرجام» و تضمین نسبی استمرار رویکردهای برخاسته از منطق «تعامل مثبت و سازنده» در سیاست داخلی؛
5- پیامدهای زیرپوستی سودمند - هرچند اندک اندک و کمشتاب - در تلطیف فضای سیاسی داخلی؛
بی تردید «برجام» در نگارش تاریخ جمهوری اسلامی ایران، یکی از برجستهترین موقعیتهای تاریخی برای از این پهلو به آن پهلو شدن جامعه ایران قلمداد خواهد شد.
*احمد پورنجاتی
فعال فرهنگی - سیاسی
دیدگاه تان را بنویسید