آیاتوافق هستهای دستاوردی درجهت حفظ و تحکیم منافع ملی بود؟
شکست یا پیروزی: برجام و دشمنان خارجی آن
ایران پس از یک دوره پرفراز و نشیب تعامل نسبی یا بیاعتنایی به دغدغهها و تهدیدات خارجی، به خصوص در دوران ریاستجمهوری محمود احمدینژاد، تلاش کرد تا اقدامات ضد برنامه هستهای ایران، به خصوص دور واپسین تحریمها را نادیده گرفته و آن را بدون تاثیر در سیاست خود اعلام کند.
اعتمادآنلاین- با گذشت یک سال از نهایی و قطعی شدن پیمان هستهای میان ایران و شش قدرت بزرگ جهانی (برجام) و در شرایطی که جامعه بینالمللی عموما از این توافق سرنوشتساز، به عنوان دستاوردی الگو در جهت تحکیم مبانی صلح و امنیت جهانی از طریق گفتوگو و احترام متقابل یاد میکند، مخالفت با این دستاورد بزرگ تاریخی و تاریخساز، با انگیزههای متفاوت و متضاد در دو سوی عالم همچنان ادامه دارد.
در شرایطی که گروههای مختلفی با انگیزههای اقتصادی، ایدئولوژیک و سیاسی در داخل ایران با ادعای پیروزی طرفهای غربی و فدا شدن منافع و مصالح ایران در توافق موسوم به برجام بوده و مصمم به مقابله و به شکست کشاندن آن هستند، در خارج از ایران نیز، دولتها و جناحهای مختلفی در بین کشورهای عربی، اروپا، امریکا و اسراییل، با انگیزههایی ظاهرا مخالف، ولی در عمل مشابه، نتیجهای دیگر گرفته و بر این ادعا هستند که ایران برنده اصلی مذاکرات هستهای و پیمان برجام بوده و طرفهای اروپایی و امریکایی در این ماجرا دچار خسارت و شکست شده و در نهایت فریب طرف ایرانی را خوردهاند.
باید توجه داست که برجام فرآیند یک دوره طولانی و بیش از یک دهه تلاش دو طرف برای پیشبرد اهداف خود، بدون اعتنا به مطالبات طرف مقابل بوده است. امریکا و اتحادیه اروپا، در این مدت در تلاش بودند که حقوق قانونی و بدیهی ایران، بر اساس پادمانهای جهانی و مقررات آژانس بینالمللی انرژی هستهای را نادیده گرفته و رفتاری تبعیضآمیز و استانداردی دوگانه را نسبت به ایران در پیش بگیرند. اگر سیر برخورد با برنامه هستهای ایران از ابتدای پروندهسازی برای ایران تا امضای برجام را در نظر بگیریم، درمییابیم که تا چه اندازه سیاستهای ضدایرانی غربی در مواجهه با برنامه هستهای ایران دچار ناکامی و ناکارآمدی بوده است.
برای نمونه، به یاد بیاوریم اظهارات ژنرال کالین پاول، نخستین وزیر امور خارجه در دولت اول جورج دبلیو بوش رییسجمهور امریکا را که به صراحت اعلام کرده بود ایران به دلیل داشتن امکانات و ذخایر غنی سوخت فسیلی، اساسا هیچ گونه نیازی به برنامه هستهای، چه نظامی و چه غیرنظامی ندارد و نباید وارد این حیطه شود. نخستین البته عدم توفیق این سیاستهای بازدارنده، به معنای کاملا بیاثر بودن تلاشهای ضدایرانی امریکا و اروپا نیست و نمیتوان از تاثیرگذاری تحریمهای اقتصادی، سیاسی و نظامی، به خصوص در نیمه دوم دوران جنجالهستهای (از 1388 تا 1394 شمسی) گذشت و آن را نادیده گرفت.
از سوی دیگر، ایران نیز پس از یک دوره پرفراز و نشیب تعامل نسبی یا بیاعتنایی به دغدغهها و تهدیدات خارجی، به خصوص در دوران ریاستجمهوری محمود احمدینژاد، تلاش کرد تا اقدامات ضد برنامه هستهای ایران، به خصوص دور واپسین تحریمها را نادیده گرفته و آن را بدون تاثیر در سیاست خود اعلام کند. سیاست عدم تعامل ایران با جامعه بینالمللی (به ویژه آژانس، شورای امنیت سازمان ملل و کشورهای غربی) در عمل منجر به تنگتر شدن حلقه محاصره ایران و ظهور پدیده اتحاد کامل و سیاست واحد غرب (به خصوص اروپا و امریکا) علیه برنامه هستهای و کل منافع ملی ایران شد.
چه در طول دور نهایی مذاکرات هستهای ایران و شش قدرت جهانی از سال 1392 به بعد و چه از زمان امضای متن نهایی برجام تاکنون، تلاشهای بسیاری برای اعلام خطر درباره توفیق و پیروزی ایران در مذاکرات و توافق صورت گرفته است. این تلاشها از سوی موسسات تحقیقاتی، فعالان سیاسی، گروههای لابی و دولتهای عربی متحد غرب، اسراییل، راستگرایان افراطی اروپایی و نئوکانهای امریکایی انجام شده است. مبنای استدلال همه این اظهارات این است که ایران توانسته با مهارت دیپلماتهای خود، وجهه بازیافته جهانی خود در پرتو انتخاب حسن روحانی به ریاستجمهوری و بهرهگیری از توفیقاتش در سیاستهای منطقهای مذاکرات را به سود خود پیش برده، از گوشه رینگ مناقشه خارج شده و ضمن رهایی از فشارهای فزاینده موجود، رسما مجوز ادامه برنامه هستهای خود را نیز از جامعه بینالمللی دریافت کند.
هرچه مذاکرات پرتنش و حساس هستهای به سوی دستیابی به یک توافق رسمی پیش میرفت، بر شدت ایران هراسی و منفیبافی علیه مذاکرات افزوده میشد. این واکنشها گاهی به صورت اظهارنظر مقامات رسمی بود، گاهی به شکل خبر و تحلیل و گاهی به شکل گزارشهای ظاهرا تحقیقاتی اتاقهای فکر و گروههای لابی ضدایرانی.
برای نمونه، مگنوس نورل، تحلیلگر سوئدی نئوکان، ضدایرانی و حامی اسراییل «موسسه واشنگتن در امور خاورنزدیک» و «بنیاد اروپایی دموکراسی/ اف.ای.دی» در یک گزارش تحلیلی درباره برجام از این توافق با عنوان «یک توافق واقعا بد: توافق هستهای با ایران و تبعات آن» نوشت: «برجام یک پیروزی مهم دیپلماتیک را به ایران تقدیم کرد و در نتیجه آن، ایران میتواند زیرساختهای هستهای خود را حفظ کند. این چیزی بود که مذاکرهکنندگان پنج به علاوه یک، از ابتدا گفته بودند که باید از بین برود. این توافق همچنین ایران را از فشار اتهام نسبت به خدعه در برنامه هستهای خود طی سالهای متمادی نجات داد و از این دام رهانید. نتیجه مهمتر کوتاهمدت این پیمان، آزادسازی میلیاردها دلار ایران برای ادامه سیاستهای منطقهای خود در جهت بیثبات کردن کشورهای خاورمیانه بود.»
با هر معیاری که بسنجیم، حتی با فرض پذیرش ادعای خطرناک و غیرصلحآمیز بودن ماهیت برنامه هستهای ایران، قاعدتا بعد از رسیدن به توافق برجام، باید خیال اعراب، به خصوص متحدان پادشاهی سعودی از این مساله راحت میشد. ولی چنان که از خلال رفتار و واکنشهای سیاستمداران سعودی و متحدانش، به خصوص مثلث تندرو و تازه به قدرت رسیده محمد بن نایف ولیعهد، محمد بن سلمان نایب ولیعهد و عادل جبیر، وزیر خارجه و همچنین دیدگاههای تحلیلگران عرب، از جمله حسین کالوت، در مجموعه مقالات و گزارش ویژه تفصیلی «ایران و جهان عرب، پس از توافق هستهای: رقابت و تعامل در دنیای جدید»، منتشر شده توسط مرکز مطالعات بینالمللی بلفر دانشگاه هاروارد، برمیآید، واکنش سعودی و دولتهای متحد آن کشور (از قبیل اردن و مراکش) نسبت به برجام منفی و توام با عدم اطمینان به نتایج آن بود و دستاورد توافق را قویتر شدن نقش و جایگاه منطقهای و بینالمللی و پیروزی دیپلماتیک ایران میدانستند.
در همین ارتباط، ابراهیم فریحات، تحلیلگر شعبه قطری موسسه پژوهشی بروکینز، بر این باور است که رسیدن به توافق برجام موجب تهاجمیتر شدن سیاستهای منطقهای ایران شده است: «پس از دستیابی به توافق برجام و دستیابی ایران به دهها میلیارد دلار از منابع مالی، ایران درگیر دو جنگ داخلی در سوریه و یمن شده، در حالی که تحت محدودیتهای شدید مالی، هیچ کس تصور نمیکرد ایران این گونه رفتار کند.»
برای این کشورها، مذاکرات قدرتمند و دستیابی ایران به یک توافق محکم و پایدار با شش قدرت بزرگ جهانی، در عمل به برجسته شدن ضریب نفوذ و دامنه مانور ایران در معادلات منطقهای و جهانی منجر شده و نهایتا میتواند به تضعیف مواضع راهبردی رقبای منطقه ایران در شمال و جنوب کشور منجر شود.
وجه دیگر مخالفان فرامرزی برجام را اسراییل و لابی گسترده و قدرتمند آن در امریکا و اروپا تشکیل میدهند. از اظهارنظرات مخرب و کارشکنانه منظم و مستمر افرادی چون بنیامین نتانیاهو، نخستوزیر اسراییل و شماری از حامیان او در سپهر سیاست در امریکا که بگذریم در موسسات لابی، اتاقهای فکر و اندیشکدههای اسراییلی و امریکایی نیز علیه توافق برجام مکرر گفته و نوشته شده است. در این میان، چه از نظر کمی و چه از نظر کیفی، موسسه «اتحاد علیه ایران هستهای/ یانی» که متشکل از تعدادی از مقامات سیاسی، دیپلماتیک و امنیتی حامی اسراییل در اروپا و امریکا است، بیشترین نقش و سهم سیاسی، تبلیغاتی و رسانهای را در ایران هراسی و ارایه چهرهای منفی از ایران داشته و اصرار داشتند که برجام یک پیروزی سرنوشتساز برای ایران و رهایی تهران از پروژه تغییر رژیم بود که در دستور کار امریکا و اسراییل و اعراب قرار داشت.
سوای یانی، کم نبودند محققان دانشگاهی و تحلیلگران سیاسی اسراییلی که برجام را یک شکست تاریخی برای اسراییل و امریکا و متحدان آنها قلمداد کردند. برای نمونه، یوسی کوپرواسر استاد مرکز مطالعات بگین- سادات در دانشگاه بار ایلان اسراییل در یک گزارش تفصیلی 44 صفحهای، با عنوان «نقش اسراییل در پروژه مناقشه هستهای ایران»، به تفصیل پرده از هراس اسراییل از توافق برجام برداشته است.
به نوشته کوپرواسر، اسراییل گرچه مستقیما در مذاکرات هستهای حضور نداشت، ولی تقش پررنگی را در پشت پرده و تلاش برای جهت دادن به دیدگاههای ضدایرانی و طرح اتهامات تخریبی مختلف علیه ایران در غرب برعهده داشت. در این گزارش همچنین عنوان شده که به جای برجام در شکل کنونی که موفقیتی بزرگ و تاریخی برای ایران است و این کشور را دوباره به یک قدرت بزرگ و تاثیرگذار منطقهای تبدیل میکند. کوپرواسر معتقد است که باید بر شدت فشارهای سیاسی، اقتصادی به همراه تهدیدهای نظامی علیه ایران افزود تا اجازه قدرت گرفتن دوباره از ایران سلب شود. استاد دانشگاه بارایلان همچنین معتقد است، حال که توافق بد برجام امضا شده، باید از هر راه ممکن، از جمله اتحاد با کشورهای غربی یا تهدید نظامی، مانع تحقق عملی آن شد و اسراییل تحت هیچ شرایطی نباید برجام را به رسمیت شناخته و اجرای کامل آن توسط امریکا را بپذیرد.
از نگاه اسراییل، برجام یک شکست تمامعیار در برنامههای ضدایرانی حکومت تلآویو بوده و با وجود صرف پولهای هنگفت و تبلیغات بیوقفه طی بیش از یک دهه برای رواج ایرانهراسی در میان همسایگان و جامعه بینالمللی، مخدوش کردن وجهه منطقهای و جهانی ایران و بستن راههای تنفسی سیاسی، دیپلماتیک، اقتصادی و راهبردی در جهان، ایران توسط با قدرت از طریق مذاکره و چانهزنی بیشترین امتیازها را برای خود در این معرکه کسب کرده، کمترین امتیازها و هزینهها را بدهد و ضمنا با درایت و زرنگی از مهلکه استمرار تحریمهای فزاینده و خطر جنگ و مداخله نظامی علیه خود رها شود.
کمتر کسی برجام را یک توافق کاملا بدون نقص و عاری از کمبودهای حقوقی و اجرایی برای هر دو طرف ماجرا میداند، ولی در مجموع و با توجه به جمیع شرایط، این توافق نزدیکترین راهکار ممکن و عملی در جهت رسیدن ایران به اهداف کوتاهمدت، میانمدت و راهبردی خود بوده است. اگر به قول اوفن بیسمارک، سیاست و دیپلماسی را «هنر ممکنات» قلمداد کنیم، برجام نمونه درخشانی برای به حداکثر نزدیک کردن گزینههای پیش رو به اهداف آرمانی ایران بوده است. میتوان در رویاها و فانتزی دهها اشکال ریز و درشت بر برجام گرفت، ولی در عالم عمل و امکان، این توافق دستاوردی مهم برای ایران در جهت حفظ و تحکیم منافع ملی و مصالح و آرمانهای درازمدت جمهوری اسلامی ایران بوده است.
*مجید تفرشی، تاریخنگار و تحلیلگر مسائل بینالمللی/ اعتماد
دیدگاه تان را بنویسید