خلأ استراتژی مشخص اقتصادی در پسابرجام
دقیقا همان روزهایی که مسوولیت اتاق ایران را پذیرفتم، مصادف با امضای اولیه توافقنامه ایران وگروه 1+5 بود که اکنون حدود یکسال از آن میگذرد. درحالی که همچنان سوال این است چقدر برجام گره گشای مشکلات اقتصادی کشور شد؟ پاسخ به این سوال از زوایای مختلف قابل بررسی است.
اعتمادآنلاین- یکی از این زوایا میزان استفاده از جو وفضای به وجود آمده پس از این توافق است. به خاطر دارم که در آن زمان هم من و هم همه کسانی که روزانه دراتاق ایران با آنان سروکارداشتم خیلی امیدوارانه جریانات پیش رو را رصد میکردیم. تقریبا هیچ کس را نمیدیدم که کفش وکلاه برای حرکتی جدید درفعالیت خود یا فعالیتی نو آماده نکند.
اصلیترین سوالی که آن روزها پاسخ میدادم این بود که به نظر شما فلان کار یا فلان فعالیت بعد از اجرایی شدن برجام و رفع تحریمها چگونه است و این بهتراست یا آن؟ با این حال، فاصله بین امضای اولیه تفاهم و اجرایی شدن برجام که بیش از شش ماه طول کشید، دوره بسیار طولانی برای حفظ این امید و انگیزه بود اما مهم ترازمدت آن نحوه تفسیر وتبیین و برخورد جامعه درطول این مدت برای بازار و فضای کسب وکار بود. آنقدر در آن مدت سیاسیون و افراد متعلق به خط و جناحهای موافق و مخالف حرفهای ضدونقیض سردادند که فعالان اقتصادی دچار ابهام و سردرگمی شدند. درحالی که عدم تعریف یک استراتژی مشخص ازسوی تیم اقتصادی دولت و مواضع انفعالی که ازترس انگهای سیاسی در آن دوره توسط بسیاری ازافراد اتخاذ شد نیز به این سردرگمی افزود. در نتیجه اینکه هیچ پارامتری در فضای کسب وکار راهگشا و چراغ راهی برای فعالان اقتصادی نشد. آن امید و انگیزه روزهای اول آنقدر به شک وتردید مبدل شد و سردرگمی انقدر افزایش یافت که حتی بعد از اجرایی شدن برجام چندان انگیزهای برای توسعه فعالیتها یا شروع فعالیت جدید بهجا نگذاشت. دربرجام هم مثل بسیاری ازموقعیتهای اقتصادی که
دردهههای اخیرداشتیم نتوانستیم ازیک مزیت به دست آمده بهره خوبی ببریم. موضوع مهم این است که باید بدانیم حداقل دراقتصادمان تازمانی که منافع ملی برمنافع شخصی و جناحی اولویت نیابد همین آش است و همین کاسه. هرچند در سالهای اخیرموقعیتهای فراوانی برای یک جهش صادراتی که منجر به جهش تولید میشد برایمان رخ داد مثل موقعیتهایی از قبیل انفکاک کشورهای CISب ازار افغانستان، بازار عراق و همچنین بازارروسیه برای ما به وجود آمد اما کمترین بهره عایدمان شد. شاید به جز سایه سنگین سیاسی براقتصاد تحمیل شده عدم تعریف یک استراتژی مشخص و نداشتن برنامه میان و بلندمدت ازعوامل عدم بهرهبرداری ازمزیتهای خلق شده باشد.
اما در همین حال در طول یک سال اخیر هیاتهای تجاری و اقتصادی زیادی به کشور سفر کردند که در شش ماهه اول توافق برجام تا اجرای آن، عمده هیاتهایی که به ایران آمدند هیاتهای ارزیابی بودند و بیشتر به ایران آمده بودند که وضعیت ایران را پس از سالها تحریم بسنجند و ببینند سالها پس از دوری از جامعه بینالملل، ایران در چه وضعیتی به سر میبرد. در آن روزها تقریبا روزانه یک با یک هیات تجاری دیدار داشتم که همه هیاتهای تجاری یک سوال مشترک را از من میپرسیدند که شرایط سرمایهگذاری در ایران چگونه است؟ آیا ایران به اوج سرمایهگذاریهای نفتی بازمیگردد؟ یا سوال دیگری که آنها مطرح میکردند این بود که آیا شرایط سرمایهگذاری همان شرایط قبل از تحریمها است؟ یا این گونه میپرسیدند که آیا با رفع تحریمهای نفتی، شرکتهای دولتی فعالیتشان گسترش مییابد؟ وضعیت شفافیت مالی در ایران به چه سمتی حرکت میکند؟ این سوال را به این دلیل عنوان میکردند که در زمان تحریم مشکلات دور زدن تحریمها باعث شده بود ما به عدم شفافیت مالی روی بیاوریم و بنابراین این هیاتهای تجاری سوال میکردند که آیا حسابهای مالی شرکتها پس از تحریم شفاف خواهد شد و
شرکتها آیا حسابهای حسابرسی شده بینالمللی خواهند داشت ؟
از سوی دیگر مساله فساد در فضای اداری در سالهای اخیر سایه سنگینی انداخته است و به هر حال، یک سرمایهگذار میخواهد بداند که وارد چه فضای میشود؟ آیا فضای سالم و بدون رانت است؟ یا در فضای رقابت غیرسالم وارد میشود؟ تمام این سوالها به طور خلاصه این سوال اصلی را عنوان میکردند که آیا اقتصاد ایران یک اقتصاد نفت محور یا اقتصاد رقابتی و آزاد در فضای پیش رو خواهد بود؟ هرچند ما به تمام هیاتهای خارجی این موضوع را منتقل میکردیم که به سمت اقتصاد غیر نفتی میرویم که هم مقام معظم رهبری در ابلاغ سیاستهای اقتصاد مقاومتی و هم شرایط ایران در دوران تحریمها و وضعیتی که بازار نفت و قیمت نفت دارد و حتی آنچه ما در این سالها به عنوان اقتصاد شکننده در اقتصاد نفتی تجربه کردهایم باعث شده است که ما به سمت اقتصاد آزاد و رقابتی حرکت کنیم.
شاید مهمترین جمله را آقای «مارتین شولتز» رییس پارلمان اروپا زمانی که مستقیم از فرودگاه به اتاق ایران آمد، گفت: «بیش از 70 هیات اروپایی از ایران بازدید کردهاند همه این هیاتها در گزارش خود معتقد هستند که ایران در سه نقطه با گذشته فرق کرده است و همه هیاتها این سه نقطه را در ملاقاتهای خود حس کرده بودند اول اینکه ایران دیگر بازار فروش نیست و بازار سرمایهگذاری و انتقال تکنولوژی است چون میخواهد خود را مجهز کند پس به دنبال شریک و جوینت ونچر شدن است که عملا ایران به دنبال توسعه فضای همکاری با کشورهای دیگر است. دومین نکته مشترک در گزارشهای این هیاتهای اروپایی این است که ایران تنها بازار 80 میلیون نفری نیست و حوزه نفوس بسیار خوبی در منطقه دارد و باید به ایران به عنوان پایگاه تولید منطقهای بیش از 400 میلیون نگاه کرد. سومین موضوع مشترک در گزارش این هیات، نوع کار و نوع قراردادها بوده است که آنها به این نتیجه رسیدهاند که نوع همکاری و قراردادها با ایران مانند گذشته نیست .» منتها آقای شولتز به این موضوع نیز تاکید کرد که همه منتظر هستند سیاستهای ایران پس از لغو تحریمها مشخص شود. به هر حال میتوان گفت که
هیاتهای تجاری به ایران آمدند و ایران جدید را شناختند اما باید بپذیریم که هنوز فضای مناسب برای سرمایهگذاری نداریم و آنها نیز آزادی عمل ندارند. هم نگرانیها و دغدغههای بابت فشار امریکا بر آنها وجود دارد و هم نگران عدم تعهد به اجرای برجام هستند. از سوی دیگر عدم شفافیت و بهروز نبودن شرکتهای ایرانی و نداشتن صورتهای مالی حسابرسی شده و نداشتن استراتژی مشخص و برنامه توسعهای مشخص همه نقایصی است که نتوانستهایم برطرف کنیم. بنابراین هر کشوری برای توسعه خود برنامههای مشخصی دارد و حدود 20 تا 30 آیتم مشخص را برای سرمایهگذاری دارد که مثلا میتواند در برخی بخشها سرمایهگذاری کامل انجام گیرد یا در بخش دیگری 50 درصد یا زیر 50 درصد میتواند سرمایهگذاری انجام شود، بنابراین سرمایهگذار در زمان ورود با برنامه مشخصی مواجه است که متاسفانه ما با وجود به وجود آمدن فرصت برجام اما برنامه سرمایهگذاری و توسعهای مشخصی نداریم. در همین حال شرکتهای ایرانی نتوانستهاند خود را با استانداردهای جهانی تطبیق دهند به خصوص بخش خصوصی که در سالهای گذشته نتوانسته است بزرگ شود و این موضوع باعث شده، نتوانیم بهرهبرداری لازم را ببریم.
اما در مورد اینکه دولت چه اقداماتی را در این یک سال انجام داده است باید گفت که بزرگترین اقدام دولت بحث برجام و تفاهم بود، البته بخش اقتصادی دولت نتوانست به انسجام بخش سیاسی دولت عمل کند. اگر بخش اقتصادی قبل از اجرای شدن برجام نشسته بودند و برنامه مدون و مشخصی را تدوین کرده بودند و سیاستهای سرمایهگذاری و سیاستهای حضور مشارکت را مشخص کرده بودند و بعد این موضوع را اگر در ایران رواج داده بودند و پیشنیازهای آن را مشخص کرده بودند و اخطارهای لازم و تذکرهای لازم را داده بودند که شرکتها خود را برای این مساله آماده کنند، مسلما امکان بهرهبرداری بیشتری وجود داشت. ضمن اینکه کشور در یک فضای به هم پیوستهای قرار دارد و باید قوه مجریه و مقننه همه قوه قضاییه و حتی بخش غیر دولتی باید یک توافق اجماع برای توسعه و شرایط سرمایهگذاری برسند که متاسفانه این اتفاق نیز نیفتاد. به دلیل عدم حضور شرکتهای خصوصی در این موقعیت تنها شرکتهای خصولتی فرصت پیدا کردند خود را بزرگتر کنند و ما به عنوان بخش خصوصی فکر میکنیم این توسعه پایداری نخواهد بود و چنان در این زمینه هم فکری و هم نوایی وجود نداشت. دولت میتوانست زمانی که متوجه
شد مذاکرات رو به توافق میرود، فضای اقتصادی مناسب را تعریف کند و همراه با قوای دیگر از این موضوع بهرهبرداری کنند اما آنچه مسلم است تا به امروز نتوانستهایم بهرهبرداری لازم را انجام دهیم.
با این حال، من امیدوار هستم، با اینکه مسیر سرمایهگذاری همواره طولانی است اما شرایط نسبت به گذشته بهتر شده است و با توجه به موقعیت استراتژیک و ژئوپولتیک ایران در منطقه و موقعیت سوق الجیشی و ترانزیتی، منابع انرژی، امنیت، نیروی انسانی کارآمد، زیرساختهای سرمایهگذاری و با توجه به ظرفیتهای دیگر همه میتوانند ایران را به پایگاه خوبی برای سرمایهگذاری داشته باشد. منتها آن سرعتی که میتوانستیم در یک حرکت جهشی به عنوان ماه عسل برجام داشته باشیم را نداشتیم و نتوانستیم از آن بهره لازم را ببریم.
محسن جلالپور
رییس اتاق بازرگانی ایران
دیدگاه تان را بنویسید