خاموش کردن یا تغییر مسیر موتور برجام به نفع هیچ طرفی نیست
استاد روابط بینالملل دانشگاه هاوایی گفت: توافق هستهای یک توافق چندجانبه و بینالمللی است که موتور آن مدتی است به کار افتاده و خاموش کردن یا تغییر مسیر آن به نفع هیچ طرفی نیست.
مشروح گفتوگو با این تحلیلگر ارشد مسائل ایران و امریکا را در زیر بخوانید:
دولت باراک اوباما که سرمایهگذاری هنگفتی برای به ثمر رسیدن مذاکرات هستهای کرده بود در حال وداع با کاخ سفید است. آیا توافق هستهای ایران با مختصات حقوقی و تعریف هزینه و فایدههای سیاسی مشخص برای آن به تعهدی برای ساکن بعدی کاخ سفید بدل شده است یا جانشین اوباما میتواند نسخه جدیدی برای آن در نظر بگیرد؟
توافق هستهای یک توافق چندجانبه و بینالمللی است که موتور آن مدتی است به کار افتاده و خاموش کردن یا تغییر مسیر آن به نفع هیچ طرفی نیست. البته در چند ماه آینده دولت اوباما باید قدمهای محکمتری در ارتباط با ایجاد اعتماد در سیستم بانکی و تجاری جهان به قاطعیت امریکا در اجرای تعهدات ملحوظ در برجام بردارد. ولی به طور کلی تعهدات طرفین در متن برجام طوری نوشته شدهاند که خود بازدارنده ارایه نسخه جدیدی خواهد بود. تغییر یا عدم اجرای برجام از طرف امریکا به معنی تشویق ایران به حرکت سریعتر برنامه هستهایاش خواهد بود که جانشین اوباما برای این عمل تحریکآمیز- چه در برابر مردم امریکا وچه در مقابل دیگر کشورهای ۵+۱ و جامعه جهانی که قطعنامه ۲2۳۱ شورای امنیت را سندی معتبر میداند - هیچ توجیهی نخواهد داشت.
شش ماه از اجرای برجام میگذرد اما محمدجواد ظریف میگوید که سرعت تعهد طرف مقابل به مسوولیتهای تعیین شده، کند است. آیا با توجه به اینکه ایران تمام تعهدات خود را در بازه زمانی کمتر از شش ماه انجام داد هنوز هم توافق هستهای را متوازن و متقابل میدانید؟
صددرصد! اول از همهچیز، حتی اگر خطر درگیری و بیثباتی شرایط پیش از برجام را نادیده بگیریم، کندی در اجرای تعهدات طرف غربی به خاطر گوناگونی و پیچیدگیهای تحریمهای ثانویه امریکا را باید در مقایسه با قطعیت تداوم و حتی تعمیق تحریمهای تجاری، نفتی، مالی و سرمایهگذاری درصورت عدم توافق سنجید. به طور مثال، درست است که پایین آمدن قیمت تاثیرات افزایش قابل توجه صادرات نفت و میعانات آن را تا حدی خنثی کرده است ولی این دلیل به نادیده گرفتن این امر مهم نیست. ثانیا، کندی در اجرای برخی تعهدات طرف متقابل نباید باعث نادیده پنداشتن تثبیت بینالمللی برنامه هستهای ایران شود. برجام به ایران توانایی پیگیری یک برنامه هستهای عقلایی و بر پایه نیازهای اقتصادی و علمی کشور- و نه فقط در جهت بهبود موقعیت چانهزنی ایران در مذاکرات - را داده است. اهمیت این امر ممکن است در کوتاهمدت به نظر نیاید ولی مسلما در بلندمدت به نفع مردم ایران است.
با توجه به فضایی که در داخل امریکا و نه فقط در بخش نخبگان سیاسی که در افکار عمومی هم موجود است، چرا باراک اوباما نتوانست توافق هستهای را به عنوان مصالحهای معقول و قابل دفاع به هموطنان خود عرضه کند؟
مطمین باشید اگر اوباما نتوانسته بود توافق هستهای را به عنوان مصالحهای معقول و قابل دفاع به جمع کثیری از هموطنان خود عرضه کند، الان برجامی وجود نداشت. آنچه او نتوانسته و شاید بهتر است بگوییم نخواسته انجام دهد، عرضه این توافق به عنوان بازتابی از تغییر رفتار و راهبرد کلی ایران در منطقه است. اکثر قریب سیاستمداران و شهروندان امریکا سیاستهای ایران را مخالف منافع امریکا در منطقه و جهان میدانند که اتفاقا، در این یک موضوع حداقل، با بسیاری سیاستمداران و تصمیمگیران ایران همعقیده هستند. البته این واقعیت نافی تقارن و حتی هماهنگی موضعی منافع در ارتباط با کشورهایی مانند عراق و افغانستان نبوده و نخواهد بود. ولی این واقعیت وجود دارد که ایران خود را صریحا رهبر مقاومت بر ضد استکبار - بخوانید ضد یا دشمن سیاستها و متحدین امریکا در منطقه - اعلام میکند و امریکا نیز به همچنین.
عدهای تصور میکردند که توافق متوازن هستهای اعلام پایان سیاست 35 ساله مهار ایران از سوی امریکا خواهد بود. این در حالی است که با انجام این توافق هنوز هم بسیاری از مقامهای امریکایی از جمله جان کری ایران را به فعالیتهای مخرب در سطح منطقهای متهم میکنند و عدهای پیگیر هم در داخل امریکا به دنبال وضع تحریمهای بیشتر به همین بهانه علیه ایران هستند. آیا این سیاست مهار همچنان ادامه دارد و ما تنها شاهد تغییر بهانههای آن در بزنگاههای تاریخی متفاوت هستیم؟
سخنان اخیرتصمیمگیران امریکا تماما منفی نبوده است. به طور مثال همین چند روز پیش آقای کری حضور ایران و تمرکز ان بر شکست داعش در عراق را مفید اعلام کرد. آقای اوباما نیز چند وقت پیش از عربستان خواست که در منطقه با ایران مشترکانه رفتار کند. در ضمن نباید فراموش شود که آقای اوباما هر وقت امکان وضع تحریمهای جدید در کنگره بوده، تهدید به وتو کرده واز این طریق جلوی مصوبات جدید کنگره را گرفته است. اما با وجود سردرگمی امریکا در ارتباط با شرایط غمناک سوریه، اختلاف نظر و تعریف منافع در مورد آینده آن کشور و از آن مهمتر آینده حزبالله در لبنان و غیره وجود دارد. شرایطی که باعث تبدیل این اختلاف نظرها در تعریف منافع به تحریمهای دامنهدار و اجباری میشوند ناهمترازی قدرت اقتصادی و توانایی بالاتر یک کشور در ایجاد اجماع جهانی بر ضد کشور دیگری است. امریکا همیشه قدرت ناهمترازی برای ایران بوده و از این موقعیت در جهت مهار ایران و اهداف منطقهای آن استفاده کرده و خواهد کرد. ولی ایجاد اجماع جهانی شرایط خاصی را میطلبید که در دوران ریاستجمهوری دهم و دوره اول ریاستجمهوری اوباما از جهات مختلف مهیا شد و با توافق برجام، نامهیا.
بنابراین، تغییر بهانه در بزنگاه تاریخی متفاوت تنها در دست امریکا نیست و همراهی اتفاقات و تصمیمگیریهای داخلی و منطقهای ایران را نیز میطلبد.
عالیرتبهترین مقامهای ایران وضع هرگونه تحریم علیه ایران توسط هرکدام از بازیگران حاضر در مذاکرات هستهای را نقض برجام خواندهاند، در چنین شرایطی که احتمال تشدید تحریمهای غیرهستهای ایران در دولت و کنگره امریکا پس از باراک اوباما وجود دارد چگونه میتوان به بقای برجام در 10 سال آینده امیدوار بود؟
مسلما وضع تحریمهای مشابه بر اساس بهانههای دیگر نقض برجام خواهد بود. این اصل در خود برجام نیز ملحوظ است. بنابراین قدم گذاشتن در این مسیر اعلام نقض برجام از طرف امریکا خواهد بود و به دلیلی که در پاسخ به سوال اول شما آوردم نه توجیهپذیر است و نه در جهت منافع امریکا. البته آینده را نمیتوان پیشبینی کرد، اما خرد آشکار این تفاهم و همکاری نیروهای سیاسی متنوع در حمایت و نهایتا پیشبرد برجام مهمترین دلایل امیدواری به بقای برجام هستند.
در یک سال گذشته اقدامهای مخرب امریکا علیه برجام کم نبوده است، از مصادره اموال ایران تا تعیین محدودیت ورود به امریکا برای کسانی که به ایران سفر کردهاند تا حفظ فضای روانی تحریم علیه ایران در بازارها و بنگاههای مالی بینالمللی. برخی از منتقدان میگویند که ایران نتوانست در این مذاکرات تضمینهای اجرایی کافی را از امریکا بگیرد؟ یا اصولا با وجود این حفرههای سیاسی و اقتصادی برای امریکا در راستای حفظ فشار بر ایران، تهران میتواند این مذاکرات را برای خود موفقیتآمیز بخواند؟
امریکا هم مانند ایران نیروها و نهادهای متنوع دارد که الزاما در اجرای سیاست خارجی وقت در یک جهت حرکت نمیکنند. در عین حال، واقعیت این است که بر پایه توافق طرفین، مذاکرات محدود به برنامه هستهای ایران بودند و به همین دلیل اصلا وارد تحریمها یا سیاستهای دیگر امریکا - که مرتبط به تعیین ایران توسط وزارت خارجه امریکا به اتهام کشور حامی تروریسم است (غالبا به خاطر حمایتش از حزبالله)- نشدند. با این حساب، اصلا تضمین اجرایی در ارتباط با قوانین غیرهستهای معنی نداشت که داده شود یا نشود.
اروپاییها به کرات و با ایما و اشارههای مستقیم امریکا را مسوول کند پیش رفتن اجرای برجام خواندهاند آیا چهار کشور دیگر عضو این مذاکرات در آینده توان سیاسی و اقتصادی برای نجات برجام در صورت ادامه تخریبهای امریکا را دارند؟
مسلما اگر امریکا قدم در تخریب توافقی که خود یکی از بانیان اصلی بوده، عدم همراهی آنها در این قدم، گام حداقلی است که آنها انجام خواهند داد و همان طور که در پیش گفتم، بدون اجماع بینالمللی بر ضد ایران تکرار مسیر پیشین بسیار مشکل خواهد بود.
با توجه به بحرانهای متفاوتی که رییسجمهور آتی امریکا با آن روبهرو است از مسائل اقتصادی تا تروریسم، از بحران مهاجرت تا خاورمیانه ناآرام و تغییر معادلههای منطقهای آیا توافق هستهای با ایران و تلاش برای تخریب یا تحت فشار قرار دادن آن در دولت آتی یک اولویت خواهد بود یا خیر؟
سوال مهم و جالبی است. به گمان من، حتی در مبارزات ریاستجمهوری امسال توجه به ایران نسبت به ۴ یا ۸ سال پیش کمتر است. شاید این به خاطر این است که در مبارزات میان حزبی تفاوت قابل ملاحظهای بین نظرها در مورد برجام نبوده است. تمام دموکراتها از برجام حمایت و تمام جمهوریخواهان مخالف بودهاند. شاید شرایط در مبارزات بینحزبی فرق کند. ولی به گمان من برجام نیز در اولویتبندی بیتاثیر نبوده است. به هرحال، برنامه اتمی ایران سالها از طرف مخالفان جمهوری اسلامی ایران به عنوان بزرگترین خطر در خاورمیانه مطرح میشده و با برجام ضربه مهمی به این روایت زده شده است. علاوه بر اینکه روایت جانشین - که جمهوری اسلامی، برنامه نظامی و جاهطلبیهایش باعث تمام بیثباتیهای منطقه است - به خاطر تقارن برخی سیاستهای منطقهای ایران و امریکا و سیاستهای زیانبار متحدین خود امریکا، حداقل تاکنون موفق به مسالهساز کردن ایران به عنوان اولویت سیاست خارجی و امنیتی امریکا نشده است. البته نیروهایی هستند که به خاطر روابط تنگاتنگ با رقبای منطقهای ایران اصرار بر این اولویت دارند و باراک اوباما را مسوول غفلت در این ارتباط میدانند. آنها امیدوارند که
با انتخاب رییسجمهور جدید شرایط و فشارهای پیشین بازگردند ولی موفقیت آنها در این جهت اصلا محرز نیست.
تغییر یا عدم اجرای برجام از طرف امریکا به معنی تشویق ایران به حرکت سریعتر برنامه هستهایاش خواهد بود و کندی در اجرای برخی تعهدات طرف متقابل نباید باعث نادیده پنداشتن تثبیت بینالمللی برنامه هستهای ایران شود.
ایجاد اجماع جهانی شرایط خاصی را میطلبید که در دوران ریاستجمهوری دهم و دوره اول ریاستجمهوری اوباما از جهات مختلف مهیا شد و با توافق برجام، نامهیا خواهد بود. وضع تحریمهای مشابه بر اساس بهانههای غیرهستهای نقض برجام خواهد بود. خرد آشکار برجام و همکاری نیروهای سیاسی متنوع در حمایت و نهایتا پیشبرد برجام مهمترین دلایل امیدواری به بقای برجام هستند وموفقیت برجام را نباید در تداوم برخی فشارهای غیرمرتبط به برنامه هستهای، بلکه در انسداد یک مسیر خطرناک، بهبود موقعیت جهانی ایران و تثبیت یک برنامه هستهای منطقی و اقتصادی دید.
دیدگاه تان را بنویسید