برجام یکساله شد
تکرار کنیم تفاهم صرفا هستهای
نه سالهای تلاش در دولت اصلاحات برای جلوگیری از به راه افتادن قطار ترمز بریده تحریم، نه تحمل فشارها در دولتهای نهم و دهم، نه چشم بستن بر سختی کشیدن ملتی که تازه از خستگیهای هشت سال جنگ تحمیلی به دنبال نفسی تازه بود، نه تماشای تصویب قطعنامههایی که با دانه به دانه آنها ایران تافتهای جدابافته از جامعه جهانی شد، نه وداع با پیکرهای در خون غلطیده دانشمندان هستهای، نه سکوت در برابر حلقه تحریمی که هر روز تنگ و تنگ و تنگتر شد و حتی نبض تامین داروهای بیماران سرطانی را کند کرد.
اعتمادآنلاین- وین، پایتخت اتریش، 14 جولای 2015 برابر با 23 تیرماه 1394 زنگها به صدا در آمد. طولانیترین شب مذاکرات هستهای ایران و 1+5 با زمزمههای توافق به سحر رسید. آخرین شام ناامیدی از به ثمررسیدن تلاشی دیپلماتیک جای خود را به صبح مزین به توافق داد. نه توافقی صددرصدی و تمام سود برای یک طرف که تفاهمی دو سر برد برای تمام بازیگران رنگارنگ حاضر در مذاکرات.
نه توافقی فوقالعاده و آنچه در رویاهایمان میبافتیم که توافقی با بند بند بسته شده در مرز. نه توافقی که فتح الفتوحات 13 سال حرکت در دو مسیر مذاکره سیاسی و مقاومت اقتصادی باشد که میوه جدالی یک تنه با شش ابرقدرت شورای امنیت سازمان ملل. صبح 23 تیرماه، روزنامهها مزین بود به تیترهایی آمیخته از بیم و امید، تردید و ترس. متن روایت در دستان محمد جواد ظریف بود؛ دیپلماتی که پس از سالها سکوت و عزلت نشینی در دولت یازدهم کنج دانشگاه را رها کرده راهی کوبرگ شده بود. قصر مخوفی که تنها مفر خبری آن برای اهالی رسانه در نفس گیرترین دوهفته تاریخ مذاکرات هستهای بالکنی بود که هرازچندگاهی میزبان سکاندار مذاکرات ایران بود با آن لبخندهای حاکی از امید و مشتهای گره کرده در تدبیر. آفتاب عمر دولت تدبیر و امید دو ساله شده بود که از وین خبر رسید صبح توافق رسید. صبحی با واژگان تکراری اما جملهبندیهای جدید. شجاعت، اراده سیاسی، احترام متقابل و مدیریت عالی این بار این عبارات مقدمهای نبودند برای اعلام تداوم مذاکرات که قاصد توافق شدند آن هم در روزهایی که ایران تا صبح آرام نمیگرفت. توافق، تاریخ جدیدی در پرونده هستهای ایران ثبت کرد. این
توافق، تعهد مشترکی بود به صلح و تلاشی مشترک برای امنتر کردن جهان. دومینوی مذاکره برای مذاکره جای خود را به از این پس در کنار هم نهادن تکه تکههای پازل اعتماد داد. ایران و شش کشور اعلام کردند که میخواهند فصل جدیدی در روابط دو و چندجانبه بگشایند.
آسان نبود. نه سالهای تلاش در دولت اصلاحات برای جلوگیری از به راه افتادن قطار ترمز بریده تحریم، نه تحمل فشارها در دولتهای نهم و دهم، نه چشم بستن بر سختی کشیدن ملتی که تازه از خستگیهای هشت سال جنگ تحمیلی به دنبال نفسی تازه بود، نه تماشای تصویب قطعنامههایی که با دانه به دانه آنها ایران تافتهای جدابافته از جامعه جهانی شد، نه وداع با پیکرهای در خون غلطیده دانشمندان هستهای، نه سکوت در برابر حلقه تحریمی که هر روز تنگ و تنگ و تنگتر شد و حتی نبض تامین داروهای بیماران سرطانی را کند کرد. ایران راه آسانی را نیامد. توافق هستهای نه برای حسن روحانی نه برای محمد جواد ظریف نه برای تیم مذاکره کننده بهترین دستاورد ممکن نبود. تصمیم برای مذاکره مانند تصمیم برای تقویت برنامه هستهای ایران در دولتهای گذشته نه تصمیم یک فرد که اراده نظام بود و البته که به گواه تاریخ تصمیمات تاریخ ساز هرگز آسان نبودند. ابتکار تیم هستهای جدید در دولت یازدهم قاعدهمندسازی گفتوگوها، وادار کردن طرف مقابل به ثبت حضور خود در قالب نشستهای خبری پس از هر دور مذاکره و صدور بیانیههای مشترک، تبدیل کردن تلاشها برای توافق به سرمایهگذاری از سوی
تمام بازیگران دخیل در اتاق مذاکره، پایان مذاکرات بیمرز زمانی و پایین آمدن از مسند کدخدای جهان و نشستن پشت میز مذاکره و یادداشتبرداری از نظر اعضای سیاسی و حقوقی و فنی تیم مذاکرهکننده ایران بود. نه فراز و فرودهای رسانهای طرف مقابل، نه درزدادن اخبار پشت صحنه به خبرگزاریهای تابع دولت امریکا، نه ترفندهای تبلیغاتی، نه تمدید پشت سر تمدید به کرشمه رقبای منطقهای ایران، اراده تهران را برای ایستادن در مسیرغبارآلود اما ممکن مذاکره از موضع برابر با 5 عضو دایم شورای امنیت سست نکرد. تعامل سازنده، تعهد و توانایی هیاتهای مذاکره کننده یک سال پیش در چنین روزی به شکلگیری توافق هستهای منتهی شد که با متن و حاشیههای مستند خود در مقام قضاوت نسل حاضر و نسلهای آینده قرار خواهد گرفت. در سایه توافق هستهای ایران ماهیت منحصرا صلح آمیز برنامه هستهای ایران از سوی جامعه جهانی به رسمیت شناخته شد. غنیسازی صفر جای خود را به همکاریهای هستهای پررنگ میان ایران و کشورهایی داد که در این حوزه حرف نخست را در سطح جهانی میزنند. ایران به فروشنده مواد هستهای بدل شد که کیفیت آن در حرفهایترین آزمایشهای تعیین استاندارد جهانی هم تایید
شد.
برنامه جامع اقدام مشترک یک سال پیش در چنین روزی به عنوان توافقی خوب برای همه بازیگران به جامعه جهانی عرضه شد اما اجرای آن از 16 ژانویه کلید خورد. هفت ماه از روزی میگذرد که ایران عمل به تعهدات هستهای خود را اعلام کرد و شش کشور مقابل آن هم تحریمهای هستهای را پایان یافته اعلام کردند. 7 ماه زمان برای باز کردن هزار گره که برای بستن تک به تک آنها از کنگره امریکا تا شورای امنیت سازمان ملل و اتحادیه اروپا دست به کار شده بودند. حسن روحانی برخلاف سنت مذاکرهکنندگان پیشین از الف تا واو مذاکرات را برای مردم گفت. هرکجا سخن از تمدید بود از پنهان کاری جزییات از دیدگان مردم خبری نبود. کلماتی که تا یک سال پیش از مذاکرات تنها در زمزمههای دولتمردان پشت درهای بسته شنیده میشد در سه سال تلاش برای رسیدن به برجام و پس از آن تکاپو برای استفاده بهینه از فرصتهای پسابرجام در ادبیات مردم کوچه و بازار جای خود را پیدا کرد. درصد غنیسازی، تعداد سانتریفیوژها، مازاد سوخت، تحریمهای اولیه و ثانویه ترجیعبندهایی نبود که حتی در سالهای تحریم هم به گوش مردم آشنا آمده باشد. مردم تنها زمانی از چند و چون 6 قطعنامه آگاهی پیدا کردند که ظریف
و تیم حقوقی وی مکلف به لغو آنها شده بودند. مردم زمانی تفاوت میان تحریمهای هستهای و غیرهستهای، تحریم دلار و ممنوعیتهای بانکی را فهمیدند که قرعه به نام دولت یازدهم برای از میان برداشتن این کابوس افتاده بود. پرونده هستهای از ابتدا در قبضه بازیهای سیاسی یک یا دو گروه نبود که در مذاکرات در چنته یک نفر باشد.
محمدجواد ظریف بارها و بارها گفت که صدای نقد سازنده را میشنود که دست منتقدی را که قلمش برای منافع ملی و نه بده و بستانهای سیاسی بچرخد، میبوسد. زیر و بم توافق و رایزنیهای هستهای از صحن مجلس شورای اسلامی تا نشستهای خبری مداوم، از روایت «تا ثریا میرود دیوار کج» در صدا و سیما و تا نشستهای نقد و بررسی در دانشگاهها پیش رفت. دیپلماتهای ایرانی که سربرگ اعتماد عالیترین مقامهای نظام را بر پیشانی داشتند از مونیخ تا لوزان، از وین تا ژنو سختترین مذاکرات حقوقی و جدالهای سیاسی را در حالی پشت سر گذاشتند که در داخل عدهای قلم به دست با غرض ورزی هر حرکتی را ناصواب خواندند. شش ماه از اجرای توافقی ماهیتا هستهای گذشته است. نه پرونده فعالیتهای منطقهای ایران روی میز بوده است و نه قرار بود هر آنچه اختلاف میان ایران و امریکا در قریب به چهار دهه گذشته شکل گرفته است در لابهلای مذاکرات هستهای حل و فصل شود.
استراتژی نظام حاکم در امریکا مبارزه با ایران است. این مبارزه گاه بهانه هستهای به خود گرفته بود و گاه رنگ و بوی فعالیتهای منطقهای ایران را داده و گاه هم با حرف و حدیثهایی در خصوص حقوق بشر همراه بوده است. برجام، نهالی نوپا است. نهالی که به گفته حسن روحانی امروز دیگر نمیتوان از مکان و زمان کاشت آن ایراد گرفت. برجام، فرجام بیش از یک دهه مذاکره است. در روخوانی از متن برجام هر کسی از ظن خود دادهها و ستاندهها را تعبیر میکند. ملغمهای است از فرصتها و تهدیدها. ظریف در سه سال گذشته یک روز را به بطالت و دوری از تلاشها و تکاپوها نگذراند.
در پسابرجام مانند روزها و شبهای تلاش برای رسیدن به توافق ایستاد، سفر رفت و از ایران سخن گفت. ایرانی که کارتهای بهانههای هستهای را از روی میز جمع کرده است و میگوید که وقت آن است که جهان در مواجهه با چالشهای امنیتی و سیاسی کلان، خرقهای نو بر تن کند. برجام نه دروازهای بود برای گسستن از تمام آرمانهای دیروز در معادلههای بینالمللی نه توافقی فراتر از یک تفاهم هستهای. برجام، پایان مذاکرات هستهای بود اما نه پایان کار مشترک در وطن. کاستی کم نیست، مانع بسیار است، تهدیدها بیشمار است، نقشههای جدید برای دوباره محدود کردن ایران در راه است، آمالها برای حذف ایران آرام نگرفته، مولفه عدالت به معادلههای بینالمللی بازنگشته است، ایران همچنان تنهاست. تنها مانند روزهای انقلاب، تنها مانند سالهای جنگ، تنها مانند شبهای گپ و گفتهای بزرگان شورای امنیت برای تشدید تحریمها. برجام یکساله شد.
برجام نه توافق حسن روحانی، نه دستاورد محمدجواد ظریف، نه میراث یک دولت خاص در سرزمینی است که وزیر امور خارجهاش در خارج از مرزهای آن فخر چندصداییاش را به دشمن میدهد. سرنوشت برجام به اسمها گره نخورده است که بر پیشانی عقلانیت سیاسی و تدبیر مردمی سنجاق شده است که در انتخابات ریاستجمهوری سال 92 تکلیف را بر خدمتگزاران خود مشخص کردند. برجام تا روزی که تامینکننده امنیت و منافع ملی ایران زمین باشد، توافقی جدا از بازیهای سیاسی است که امر به اجرای آن یا دستور به توقف آن در سیطره این دولت یا آن دولت نخواهد بود.
*سارا معصومی
روزنامه نگار
روزنامه نگار
دیدگاه تان را بنویسید