برجام، پیروزی حقوقی ایران در عرصه بینالمللی
در کنار خاتمه بخشیدن به تحریمها و تهدیدها، این توافق یک موفقیت دیگر را نیز رقم زد: ایالات متحده امریکا و دولتهای غربی با عقبنشینی از مواضع چندساله خود، حق ایران برای برخورداری از تکنولوژی و امکانات غنیسازی را به رسمیت شناختند.
اعتمادآنلاین- در عرصه بینالمللی دولتها همواره با چالشهای حقوقی گوناگونی روبهرو هستند. این چالشها گاه آنچنان دشوار و پیچیده است که تهدیدی جدی را پیشروی دولتها قرار میدهد و به کار بستن تدابیر لازم جهت حل مشکل مزبور به سعی و تلاشی ورای عملکرد معمول دستگاههای دیپلماسی نیاز دارد. چالشهای ایجادشده برای جمهوری اسلامی ایران در پرونده هستهای نمونه بارز چنین وضعیتی در عرصه بینالمللی بود.
زمانی که دولت یازدهم سکان اداره کشور را در دست گرفت، ایران با وضعیت بینالمللی بسیار پیچیدهای روبهرو بود: پرونده هستهای ایران با ادعای عدم ارایه پاسخهای لازم از سوی ایران، به شورای امنیت ارجاع شده بود؛ شورای امنیت موضوع پرونده ایران را در چارچوب فصل هفتم منشور ملل متحد قرار داده بود و با اعلام اینکه اقدامات ایران در دستیابی به سلاح هستهای تهدیدی علیه صلح و امنیت بینالمللی محسوب میشود، اقدامات تنبیهی متعددی را به شکل تصویب قطعنامههای تحریمی علیه ایران درپیش گرفته بود؛ قطعنامههایی که در چارچوب فصل هفتم منشور ملل متحد صادر شده از یک سو موجب شده بود که دولتهای عضو جامعه بینالمللی- اعم از آنکه تمایلی واقعی داشتند یا از سر ناچاری تن داده بودند - صفی واحد در برابر برنامه هستهای ایران را تشکیل دهند و از دیگرسو تحریمهای وضع شده منتهی به ایجاد وضعیت بسیار دشوار بینالمللی برای ایران شده بود.
در عرصه تقابل موردی با دولتها وضعیت دشواری بیشتری داشت: اتحادیه اروپا و ایالات متحده هرکدام به صورت جداگانه تحریمهای یکجانبه و فراتر از تحریمهای شورای امنیت را علیه ایران به تصویب رسانده بودند. این حجم تحریمها ضمن اینکه تنگنای اقتصادی ایران را بیش از پیش افزایش میداد، در عمل از سوی اتحادیه اروپا و ایالات متحده با توجیه مشروعیت نیز روبهرو بودند، چرا که ادعا میشد قرار گرفتن ایران در چارچوب فصل هفتم، ایران را به عنوان دولتی خطرناک که صلح و امنیت بینالمللی را با مخاطره روبهرو ساخته، قرار داده و در نتیجه هر گونه اقدامی - هرچند یکجانبه - جهت محدود ساختن خطر ایران، قابل توجیه و مشروع است. این امر در عمل موجب شده بود تا بسیاری از شرکتهای خارجی هم که مستقیما از تجارت با ایران منع نشده بودند، تمایلی به تجارت با ایران از خود نشان ندهند، چرا که اولا قطع تمامی مراودات بانکی موجب شد تا در عمل امکان نقل و انتقال پول از میان برود. ثانیا روند رو به گسترش تحریمهای یکجانبه نیز موجب شده بود وضعیتی به وجود آید که طی آن شرکتهایی هم که امروز خود را در معرض تهدید مستقیم نمیدیدند، به این نتیجه برسند که دیر یا زود
تحریمهای آتی نیز مانع توقف فعالیت آنها در آینده شود و برای جلوگیری از هرگونه خطر احتمالی، از خیر تجارت با ایران میگذشتند.
البته تهدیدات پیش روی ایران به چالشهای تحریمی خلاصه نمیشد. قرار گرفتن ایران در چارچوب فصل هفتم منشور ملل متحد میتوانست با تفسیری بسیار موسع، ابزاری توجیهی در دست دولتهای جنگ افروزی باشد که مایل بودند با یافتن بهانهای، ایران را هدف حملات خود قرار دهند. وجود قطعنامههای هفتم به همراه جو حاکم بر فضای بینالمللی میتوانست به ابزاری بسیار مناسب در جهت توجیه و مشروعیتبخشی حمله احتمالی به تاسیسات هستهای ایران بدل شود.
در کنار چالشهای فوق، یک واقعیت تلخ نیز وجود داشت: تفسیر ایالات متحده و هم پیمانان غربی این دولت از پیمان منع گسترش سلاحهای هستهای بهگونهای بود که استفاده صلح آمیز از انرژی هستهای را شامل غنیسازی نمیدانستند و معتقد بودند دولتهای عضو این پیمان اساسا باید این سوخت را از خارج از کشور خود تهدید کنند. بر این اساس بهطور کامل چرخه سوخت هستهای ایران را غیرقانونی میدانستند. توافق ایران و 1+5 را که متعاقبا به تایید شورای امنیت رسید با توجه به چالشهای فوق باید یک پیروزی عظیم دانست، چرابه دنبال مذاکراتی بسیار دشوار، تیم مذاکرهکنندگان هستهای در تمامی عرصههای فوق به پیروزیهای چشمگیری دست پیدا کردند. در وهله نخست، وضعیت ایران از فصل هفتم شورای امنیت خارج شد و بدینترتیب تهدیدی که ایران از منظر نظامی با آن روبهرو بود، برطرف شد. از سوی دیگر، با پیشبینی اقداماتی عملی و اجرایی در برجام، بر این نکته توافق شد که غرب در چارچوبی مشخص و معین خود را متعهد بداند که در برابر اقدامات عملی ایران، تحریمهای شورای امنیت، تحریمهای اتحادیه اروپا و تحریمهای ثانویه ایالات متحده علیه ایران را مرتفع کند. هوشمندی این راهحل در آن بود
که با فهرست شدن اقداماتی عملی و عینی، راه فرار برای بهانهجویی و به تعویق انداختن رفع تحریمها از سوی غرب مسدود شد. به دنبال رفع تحریمهای سازمان ملل، مشروعیت تمامی تحریمهای یکجانبه نیز خاتمه یافت و بدینترتیب کل ساختار تحریمها علیه ایران فروپاشید.
در کنار خاتمه بخشیدن به تحریمها و تهدیدها، این توافق یک موفقیت دیگر را نیز رقم زد: ایالات متحده امریکا و دولتهای غربی با عقبنشینی از مواضع چندساله خود، حق ایران برای برخورداری از تکنولوژی و امکانات غنیسازی را به رسمیت شناختند.
موفقیت فوق البته به معنای پایان تمام چالشهای بینالمللی نیست، بلکه راهی جدید فراروی دیپلماسی قرار داده است. این مذاکرات نفسگیر به خوبی نشان داد که در صورت برخورداری از تیمی قدرتمند و توانا و با بهرهگیری از قواعد و مقررات حقوق بینالملل میتوان مبادرت به حل مشکل کرد. صحیح است که رفع تحریمها به صورت خودکار موجب سرمایهگذاری در ایران نمیشود بلکه این موفقیت موجب میشود موانع تحریم برطرف گردد و عرصهای فراخ برای جذب سرمایه فراهم شود. تحقق عملی این سرمایهگذاری مستلزم تکرار مدل مذاکره فوق از سوی تمامی دستگاههای اداری و بنگاهها و شرکتهاست: اینکه با شناخت دقیق توانایی داخلی، نیازهای سرمایهگذاران خارجی و انجام مذاکره از سوی تیمی حرفهای بتوانند در عمل جذب سرمایهگذاری خارجی را محقق کنند.
دکتر میرشهبیز شافع
استاد حقوق بینالملل دانشگاه شهید بهشتی
دیدگاه تان را بنویسید