٣٩ سال بعد از شریعتی
از آنجایی که بخش مهم و گستردهای از آثار شریعتی مربوط به مباحث دینی و خوانش او از برخی متون اسلامی و تاریخ تشیع میشد، حوزههای علمیه نیز مانند جریانهای دانشگاهی و روشنفکری نسبت به آرای شریعتی بیتفاوت نبودند. چنانچه در میان جماعت روحانی چهرههای شاخص و شناختهشدهای را میتوان در هر دو سوی ماجرا یافت.
اعتمادآنلاین- روزنامه اعتماد در سی و نهمین سالروز درگذشت دکتر علی شریعتی درگزارشی با گفت و گو هایی ازسوسن شریعتی هادی خانیکی ، احمد نقیب زاده درباره میراث وی می نویسد: با گذشت چهار دهه از مرگ شریعتی و فراز و فرود اشخاص و نحلههای گوناگونی که در این مدت بخشی از جریان روشنفکری ایران را نمایندگی میکنند این سوال پرسیدنی است که میراث او برای امروز ما چیست؟ نویسندهای که در دوران حیات فکریاش و حتی پس از مرگ زودهنگامش از جانب موافقان و مخالفان «دکتر» خوانده میشد، امروز در کجای مناسبات سیاسی و اجتماعی جامعه ما ایستاده است؟
شریعتی هر که بود و هر چه کرد در جایگاه بلامنازع او در تاریخ روشنفکری ما تردیدی نیست. اهمیت شریعتی و آثار و آرایش در جریانهای مختلف فکری جامعه ما آنقدر هست که همچنان بعد از گذشت چهار دهه از مرگ او هر فرد یا جریان روشنفکری ناگزیر از آن است که نسبت خود را با او و آرایش مشخص کند. از همین رو است که میبینیم کمتر - اگر نگوییم هیچ - چهره یا جریانی در بین مجموعه روشنفکری ایران وجود دارد که در مدح یا ذم شریعتی و آثارش چیزی نگفته باشد. آثار شریعتی حتی در میان سایر جریانهای فکری غیرروشنفکری ما نیز سالها مورد بحث، نقد و مداقه قرار گرفته است که از آن جمله میتوان به بخشهایی از روحانیت و حوزههای علمیه اشاره کرد.
شخصیتهایی همچون شهید آیتالله بهشتی، شهید مفتح، امام موسی صدر و... از مشهورترین چهرههای مدافع و حامی او بودند. از سوی دیگر چهرههای شاخصی همچون شهید مطهری، شیخ قاسم اسلامی، آیتالله مصباحیزدی و... از شناختهشدهترین مخالفان دکتر شریعتی در بین روحانیت بودند.
بحث شریعتی و نظراتش در حوزههای علمیه آنقدر داغ بود که میتوانست روحانیت شیعه را دست کم در دورهای به موافقان و مخالفان او تقسیم کند و این تقسیمبندی آن قدر جدی بود که حتی در رابطه برخی از آنها نیز میتوانست تاثیرگذار باشد. چنانچه گفته شده حمایت شهید بهشتی از شریعتی و مخالفت آیتالله مصباحیزدی با او سرانجام به رابطه دوستانه چندین و چند ساله این دو روحانی پایان میدهد. پایان رابطه دوستانه شهید بهشتی با آیتالله مصباح البته پایان این ماجرا نبود. چنانچه میدانیم چندی بعد شهید بهشتی طی یک سخنرانی به بیان انتقادات صریحی نسبت به آیتالله مصباح پرداخت که این مساله به قهر مصباح از مدرسه حقانی به همراه هجده تن از روحانیون نزدیک به وی منجر شد.
بنابراین شریعتی و آثارش نه فقط در بین روشنفکران و دانشگاهیان بلکه در میان دیگر طبقات اجتماعی از جمله روحانیت نیز دارای اهمیت بسیار بالایی بود. شریعتی هم در طول دوران حیاتش و هم در تمام سالهای پس از آن انتقادات بسیاری را برانگیخت که این خود به معنای آن است که حرفهایش شنیده و از آن مهمتر فهمیده میشد. در سالهای اخیر میزان نقدهایی که به شریعتی میشود بیشتر و بیمحاباتر از قبل شده که آن را باید از جوانب مختلف مورد تحلیل قرار داد. برخی از این نقدها از سوی روشنفکرانی مطرح میشود که شاید هنوز پس از سالها در حسرت شهرت و محبوبیتی که شریعتی داشت ماندهاند که این موضوع بحث ما نیست. اما هستند نقدهای دیگری که بخشی از شرایط امروز ما را نتیجه تئوریپردازیها، کتابها و سخنرانیهای او در دهههای چهل و پنجاه میدانند.
در واقع اینها علل ناکامیها و نارساییهای کنونی جامعه سیاسی ما را در سخنرانیها، جزوات و کتابهای شریعتی جستوجو میکنند. در اینکه شریعتی در دهههای چهل و پنجاه در جامعه ایران شاخصترین چهره روشنفکری ما بوده تردیدی نیست. در اینکه تاثیر او با هیچ کدام از سایر چهرههای روشنفکری ایران - چه به لحاظ کیفی و چه به لحاظ کمی- قابل مقایسه نبوده نیز شکی و باز تردیدی نیست که هر کاری در ساحت سیاست و جامعه انجام میشود متضمن آثار نیکو از سویی و پیامدهای منفی از سوی دیگر است که باید با چشم نقادانه به آن نگریست و مورد بازخوانیاش قرار داد. اما اینکه با تجربه امروزی بعد از گذشت نزدیک به چهار دهه از استقرار نظام جمهوری اسلامی به نقد روشنفکری بنشینیم که بیش از یک سال مانده بود به انقلاب از دنیا رفت و تمام نارساییها و ناکامیهای این دوران را حاصل کار و فعالیتهای فکری او بدانیم نه به انصاف نزدیک است نه به واقعیت.
حال باید پرسید آیا این روشنفکری که بعد از چهل سال همچنان مورد تعریف و تمجید از سویی و نقد و رد از سوی دیگر است چه چیزی برای امروز ما و جامعهمان دارد؟ به بیان دیگر میراث «دکتر» برای امروز ما چیست؟به نظر میرسد طیف مخاطبی که شریعتی در دوران حیاتاش برای خود تعریف کرده بود امروز نیز همچنان میتواند مخاطب آثار او باشد. شریعتی در صورتبندی خود از جامعه آن را به سه طیف متفاوت تقسیم کرده بود:
١- طیفی که اساسا دغدغه دین، مذهب (و احتمالا به طور مشخصتر اسلام) را ندارد.
٢- طیفی که به دین و مذهب با همان آموزههای قدیمی، سنتی بسنده کرده و هیچ احتیاجی به بازاندیشی و مستدل کردن عقایدی که به آن اعتقاد میورزد نمیبیند.
٣- طیفی که با وجود اینکه مذهب همچنان برایش دغدغه است - و دغدغه مهمی هم هست- اما خود را نیازمند آن میبیند تا در عقایدی که دارد پالایش کند و اعتقادات خود را به نحوی مستدل کند که با زندگی در دنیای امروز تعارض و تنافری نداشته باشد.
شریعتی خود در جایی تصریح میکند که او را با دو گروه اول کاری نیست و مخاطبان خود را گروه سوم میداند یعنی کسانی که هم دغدغه دین دارند و هم میخواهند از آن خوانشی متناسب با دنیای امروز داشته باشند و در عین حال سعی میکند این خوانش را متکی بر نص و متون دست اول از تاریخ اسلام کند. به نظر میرسد این طیف سوم هنوز هم میتواند مخاطب شریعتی و آثار شریعتی باشد. میراث دکتر را باید در همان راهی جست که با سید جمال آغاز شد و به او (شریعتی) ختم نشد.
اما میراث دیگری نیز شریعتی دارد که عامتر است از آنچه به آن اشاره شد و آن تشخیص مسائل جامعه است. مسائلی که متن جامعه با آن آشنا و دغدغهاش را داشته باشد. سرگرمی روشنفکران به مسائلی که برای جامعه نه دغدغه بوده و نه حتی قابل فهم، راز کامیابی شریعتی و ناکامی بسیاری است. دعواهای روشنفکرانه بین چپ و راست در طول همه این سالها در کشور ما جز تحلیل رفتن نیروهای روشنفکر به نظر نمیرسد نتیجه دیگری داشتهاند.
مشترک بودن دغدغه شریعتی با دغدغه متن جامعه ویژگیای است که آثار شریعتی را متمایز از آثار دیگران میکند و همین وجه تمایز است که این آثار همچنان مستعد خوانده شدن و دوباره خوانده شدن هستند؛ تا جایی که یوسف اباذری، جامعهشناس مشهور در یکی از آخرین اظهارنظرهای خود راهحل جامعه امروز ما را بازگشت به شریعتی دانست و گفت: «مساله را جدی بگیرید و در آموزش جدی باشید و به دنبال مطالعه متون گذشته بروید و به منابع اصلی خود برگردید. به آل احمد و شریعتی و غیره برگردید.»
در واقع اباذری درد جامعه ما را نخواندن و آثار شریعتی را همچنان خواندنی میداند. خواندنی میداند چون لابد معتقد است او حرفی برای گفتن داشته و دارد. آری باید به سراغ شریعتی رفت و به او بازگشت تا در «با مخاطبهای آشنا»اش خواند: «بخوان و بخوان و بخوان.»
*اعتماد
دیدگاه تان را بنویسید