سرانجام مثلث عربستان، امریکا و ایران چه خواهد شد؟
جنگ سرد، تشدید تنش زایی به دور از تک قدمی برای تنش زدایی، نه دو رقیب معمولی که یک دشمنی خصمانه، رابطه ایران و عربستان این روزها با صفاتی از این دست تعریف میشود. دو کشور در شرایط قطع رابطه دیپلماتیک به سر میبرند و حتی رایزنیها برای اعزام زایران ایرانی به کشوری که شهرهای مقدس مسلمانان را در دل خود جای داده نیز ره به جایی نمیبرد. نه یک مذهب و آیین، نه قرار گرفتن در یک منطقه جغرافیایی، نه تهدیدهای مشترک و نه منبع انرژی واحد نتوانسته است ایران و عربستان را از خصومتها دور و به هم نزدیکتر کند.
اعتمادآنلاین- سارا معصومی/ در این میان بازیگر سومی هم در صحنه علنی رابطه دو کشور ظهور پیدا کرده و خودنمایی میکند که تا پیش از سه سال گذشته و روی کار آمدن دولت تدبیر و امید ترجیح میداد چندان خودی نشان ندهد و به بازی در پشت پرده برای مدیریت رابطه دو کشور مسلمان و همسایه اکتفا کند. ایالات متحده امریکا، آن ضلع سومی است که رییسجمهور آن در هفت سال گذشته از عمر حضور در کاخ سفید چندان به نازهای سیاسی و خرده فرمایشهای نظامی عربستان توجهی نکرد و بعید به نظر میرسد در کمتر از یک سال باقیمانده از دولت وی هم رابطه ریاض و واشنگتن روزهای متفاوتتری را تجربه کند. باراک اوباما، رییسجمهور ایالات متحده، ماه گذشته میلادی بار سفر بست و به ریاض رفت؛ آخرین حضور وی در کشوری که آن را متحد استراتژیک امریکا در منطقه خاورمیانه میخوانند.
هیچ کس برای رییسجمهور دستی تکان نداد. در ریاض ملک سلمان، پادشاه سعودی نه سنت استقبال رسمی را به جا آورد و نه در مراسم بدرقه حاضر شد. به تبع ملک سلمان، رهبران کشورهای عضو شورای همکاری خلیج فارس هم روی خوشی به رییسجمهور امریکا نشان ندادند و گویا هیچ کس برای استقبال از وی در آخرین سفرش به ریاض مهیا نبود. باراک حسین اوباما برای شش رهبر عضو شورای همکاری خلیج فارس به مثابه آن رفیق سنتی بود که بدعتی نو نهاد و در سر لیست دغدغههای خویش برای منطقه همواره تبآلود خاورمیانه، حل مساله هستهای ایران را قرار داد و نه نگرانیهای ریز و درشت و البته بیپایان رهبران کشورهایی را که خود را متحد واشنگتن میدانند. وضعیت عربستان سعودی در سطح منطقهای و چشمگیرتر از آن در بازار بینالمللی خوب نیست. حال و هوای این دولت از ابری گذشته و به توفانی میماند که از آرامش پیش از آن هم خبری نیست.
نگاه مردد به دردانه سابق
برای نخستینبار در پنج دهه گذشته عربستان سعودی با سونامی تبلیغات منفی علیه خود روبهرو است. از آلمان تا هلند سازمانهای اطلاعاتی زنگهای خطر را به صدا درآورده و فریاد میزنند که برای مادر تفکر تکفیری که آرامش را نه فقط از خاورمیانه که از چشمان آبی قاره سبزنشینها هم زدوده است، فکری بکنید. کشورهای اروپایی چون فرانسه همچنان با فروش تجهیزات نظامی خود به آلسعود، جیبهای خود را پر میکنند اما همزمان در پشت پرده نسبت به فعالیتهای مخرب ریاض در منطقه هشدار میدهند. برای عربستان که تامین امنیت آن از بدو حیات به کمکهای امریکا وابسته بوده است، هیچ کابوسی بدتر از بر هم خوردن رابطه دوستانهاش و رخت بربستن اعتماد از این رابطه نبوده است. زلزلههای تبلیغاتی علیه عربستان هر روز شدت بیشتری میگیرد و همزمان امریکاییها هم سکوت اختیار کردهاند. به صراحت میتوان گفت که در هیچ دورهای در جریان رابطه دوجانبه شش دههای عربستان و امریکا این حجم از انتقاد و تبلیغات در غرب سابقه نداشته است. تبلیغات منفی فقط به رسانهها محدود نمیشود. از نمایندگان هر دو طیف جمهوریخواه و دموکرات در کنگره امریکا تا باراک اوباما و حتی جو بایدن، معاون
رییسجمهور ایالات متحده همه لب به انتقادهای خرد و کلان از سیاستهای آلسعود باز کردهاند. سالهاست که دو بازوی عربستان سعودی در هربازی منطقهای پول است و ترویج تفکر تکفیری. دو بازویی که حالا غربیها پس از سالها چشم بستن بر حقایق میگویند منجر به، به خطر افتادن ثبات و امنیت دنیا شده است.
ایدئولوژیای که عربستان سعودی به ابزاری برای پیشبرد معادلههای مدنظر خود در منطقه تبدیل کرده است و تربیت نیروهای انسانی که در عملیاتهای تروریستی متفاوت همواره پای یکی از آنها که در مکاتب ریاض آموزش دیدهاند، یافت میشود به موتوری برای تبلیغات منفی غرب علیه عربستان بدل شده است. نگاه کوتاهبینانه میگوید که این مرگ ملک عبدالله بود که از عربستان سعودی، سرزمینی ساخت که هر روز دولتمردان آن از خردورزی سیاسی فاصله بیشتری میگیرند اما حقیقت این است که جهان قریب به ١٥ سال است که چشم بسته بود و حالا مجبور به بالانگاه داشتن پلکهای خود و دیدن واقعیت شده است. نخستینبار دهه ٩٠ بود که سعودیها حمایت از مجاهدین افغان و گروههای مرتبط با القاعده را آغاز کردند. در سالهای پس از این رویکرد، تفکر تکفیری و استفاده از اهرم تفکر تکفیری رشد کرد و در ٢٠٠١ شاهد بودیم که در خاک امریکا این ایدئولوژی منافع امریکا را هدف قرار داد. حمله تروریستها به خاک امریکا در سال ٢٠٠١، نخستین شکاف عمیق سیاسی بود که در اتحاد و اعتماد دو کشور به هم ایجاد شد. ٧٢ ساعت از تحقیقات امریکایی نگذشته بود که مشخص شد از ١٩ نفر حاضر در این عملیات ١٥ نفر
سعودی بودهاند.
دولت امریکا به رهبری جورج بوش پسر اما ترجیح داد به افغانستان لشکرکشی کنند تا نمایی از انتقامگیری امریکایی را به نمایش بگذارد. در پشت پرده اما رابطه عربستان و امریکا به سردی گرایید. چهار سال طول کشید تا سعودیها توانستند با سفر سال ٢٠٠٥ ملک عبدالله به امریکا از متحدان خود در کاخ سفید بخواهند بر پروندههای اختلافهای امنیتی سرپوش بگذارند. در سالهای پس از ٢٠٠١، تصور خام غربیها این بود که عربستان آن بازیگری است که میتوانند کنترل کنند و البته که چنین نبود. دومین شکاف تاریخی در رابطه دو کشور همزمان با آغاز خیزشهای مردمی در جهان اسلام شکل گرفت. جرقههای آنچه به بهار عربی شهرت یافت درسال ٢٠١١ زده شد و متحدان سنتی عربستان در تونس و مصر یک به یک از اریکه قدرت به اراده مردم پایین کشیده شدند. بحرین و یمن دستخوش تحولاتی شدند که زنگ خطرها را برای آلسعود به صدا درآورد. منافع عربستان در جهان اسلام تحتالشعاع قرار گرفت اما ایالات متحده نشست و نظارهگر بود، اقدامی که از سوی سعودیها به این تعبیر شد که امریکا منافع این کشور را در مدیریت این تحولات در نظر ندارد. هرچند به نظر میرسد که مدیریت تحولات فوق چندان هم در آن
مقطع به شکل صددرصدی در کشورهایی که بهار عربی را تجربه میکردند در دست امریکا نبود.
استقلال نمایشی
٢٠١١ برای سعودیها مقطع سخت تصمیمگیری بود. شور و مشورتهای داخلی انجام شد و قرعه به نام استقلال عربستان در برخی موارد افتاد. هدف هم مشخص بود: آلسعود باید نارضایتی خود را به امریکاییها نشان میدادند. ابزار نمایش جدید سعودیها هم همان دو ابزار کهن بود: پول و تفکرات تکفیری. در مصر، کارت پول جواب داد و دلارهای ریاض منجر به سرنگونی دولت از اخوان المسلمین برآمده محمد مرسی شد. در عراق و سوریه کارت تفکر تکفیری استفاده شد و البته که سعودیها از این کارت برای چندمین بار باز هم به شکل افراطی استفاده کردند. در فاصله میان شکاف نخست عربستان با امریکا تا شکلگیری دومین شکاف، حمله امریکا و برخی از متحدان غربیاش به عراق هم به مورد سوظن دیگری بدل شد. عربستانیها ادعا میکنند که امریکا با این حمله، عراق را در طبق به ایران تعارف زده است. ساختار سیاسی پس از صدام حسین در عراق مطلوب ایران بود و مغضوب عربستان سعودی. دومینوی پروندههای منطقهای را یک به یک که کنار هم بچینیم، به همان برداشت عربستان از امریکا میرسیم: واشنگتن در هیچ کدام از پروندههای منطقهای برای ریاض مانند یک متحد استراتژیک عمل نکرده است. زمانی که
ناآرامیها در سوریه بالا گرفت انتظار ریاض از واشنگتن، دخالت نظامی مستقیم به نیت یکسره کردن کار بشار اسد بود اما در کاخ سفید باراک اوبامایی نشسته بود که شعارش در انتخابات ریاستجمهوری عدم مداخله نظامی بیشتر در امور خاورمیانه بود. اوباما برای عربستان در سوریه دست به سلاح نشد و همین مساله در مصر هم رخ داده بود. هم در مصر و هم در تونس، عربستان انتظار ورود تمام قد امریکا به معادلهها و چیدمان مهرههای هرچند جدید پس از انقلاب به نفع خود را داشت اما در مصر این اخوان المسلمین بود که چندان به چشم امریکایها بد نیامد و چراغ سبز واشنگتن را گرفت. در بحرین هم امریکا در این سالها نقش ترمز عربستان سعودی را در بسیاری از موارد بازی کرده است و هرچند که هیچگاه واشنگتن لب به حمایت از اکثریت مهجور مانده از قدرت نزد اما در پشت صحنه تلاش میکرد مانع از تندرویهای ریاض شود.
برجامی که خار چشم شد
کنترل اختلافهای امریکا و عربستان در این پروندهها قابل مدیریت بود که مذاکرات هستهای میان ایران و ١+٥ آغاز شد. برجام به موارد اختلافی افزوده شد و البته در سرفصل این موارد هم قرار گرفت. زمانی که امریکا و عربستان برای نخستینبار به واسطه ماجرای ١١ سپتامبر از هم فاصله گرفتند، رابطه میان ایران و عربستان به اوج خود رسید و شاید بتوان این رابطه در مقطع ٢٠٠٢ تا ٢٠٠٥ را مقطع مهندسی مثبت رقابتهای دو همسایه دانست. در آن مقطع حاکمان سعودی دلیلی نمیدیدند که برای نزدیکی به امریکا، ایران را هدف قرار دهند. اما در مقطع پس از سال ٢٠١١ و بالاگرفتن اختلافها، سعودیها از کارت تنشآفرینی با ایران برای بازگرداندن اعتماد و اتحاد به رابطه خود با امریکا استفاده میکنند. برای اعراب شورای همکاری، اوباما بدترین رییسجمهور است و دلیل آن هم ایران است. باراک اوباما به صراحت تاکید میکند که بزرگترین دستاورد خاورمیانهای وی، برجام بوده است. به باور اعراب، اوباما ابتدا باید به دغدغه آنها در خصوص پیامدهای بهار عربی پاسخ میداد و سپس به سراغ مساله اسراییل و فلسطین میرفت و فکری برای بر هم خوردن توازن منطقهای میکرد. با اینهمه اوباما بر روی کارت ایران شرطبندی کرد. عربستان سعودی در جریان سه سال مذاکره تمام توان خود را به کار گرفت تا برجام به فرجام نرسد اما نشد. در میانه مذاکرات تنها کاری که وزیر امور خارجه سابق عربستان توانست انجام دهد به تعویق انداختن توافق نهایی با مطرح کردن مساله کاهش بهای نفت و احتمال امتیازگیری بیشتر امریکا از ایران در میز مذاکرات بود. عمر آن ترفند هم چندروزی بود و در نهایت نه ایران امتیاز بیشتری داد و برجام هم شکل گرفت.
یمن، دستاویز دیگر عربستان برای تحت الشعاع قرار دادن مذاکرات هستهای بود. فروردین سال ٩٤ زمانی که ایران و ١+٥ میرفتند تا در لوزان به دورنمایی مشخص و چارچوبی برای مذاکرات دست پیدا کنند، جنگندههای عربستان دست به کار شدند تا شاید اینبار بتوانند مانع از توافق هستهای شوند. برای عربستان، یمن حکم آن حیاط خلوتی را داشت که نفوذ سه دههای ریاض بر معادلههای داخلی آن بر هیچ کس پوشیده نیست. برخی از تحلیلگران اعتقاد دارند که این نفوذ به اندازهای بود که عربستان بتواند بدون گزینه نظامی در یمن هم طرح خود را پیش ببرد اما نیت از بازی چیز دیگری بود: نبرد یمن برای تخریب مذاکرات هستهای بود. عربستانیها در آخرین تقلا برای جلب نظر واشنگتن در یک پروندهای منطقهای گمان میکردند که قشونکشی به یمن میتواند پای امریکا را به این جنگ باز کند و بدینترتیب در دقایق نود به نتیجه رسیدن مذاکرات، مساله جدیدی که میان ایران و امریکا باز میشد میتوانست توافق را به تعویق بیندازد. پازل یمن برای سعودیها آن گونه که تصور میکردند، چیده نشد. میوه جنگ یمن برای عربستان، کسری بودجه ١٠٠ میلیارد دلاری بود و به گفته کارشناسان این نخستینبار در تاریخ اقتصادی عربستان است که این کشور با چنین کسری بودجهای مواجه شده است. برجام به فرجام رسیده است و عربستان هم وارد فاز مذاکراتی با همان حوثیهایی شده که ادعا میکرد از ایران دستور میگیرند. بار بازسازی یمن که پیش از حمله هم کشوری فقیر بود بر دوش عربستان است چرا که موقعیت جغرافیایی یمن به گونهای است که سعودیها باید بتوانند برای جلوگیری از تهدیدهای آتی امنیتی توسط مردم زخم خورده یمن، حتیالامکان خاطره این جنگ نابرابر را در ذهن آنها کمرنگ کنند.
وحشت از مذاکره با ایران
تنش امروز در رابطه ایران و عربستان کمترین تاثیر را از اما و اگرهای دوجانبه گرفته است و همواره بازیگر سومی بوده که عربستان برای جلب نظر آن یا به بازی کشاندن آن بر آتش اختلاف با ایران دمیده است. در حال حاضر تمام رفتارهای عربستان سعودی تهاجمی و از سر استیصال است. در مقطعی کوتاهمدت، ریاض توانسته است اعضای شورای همکاری را هم با خود در این برخوردهای عصبی همراه کند اما نگاه کارشناسی میگوید که این همراهی چندان بلندمدت نخواهد بود. عربستان با امریکا به اختلافهای متعدد خورده اما این اختلافها به اندازهای نیست که به طلاق یا نزاع جدی بدل شود. رابطه امریکا و عربستان هرچند که در رسانهها از آن با عنوان رابطهای یاد شود که ابعاد استراتژیک خود را از دست داده است اما رابطه دو شریک است که ناگزیر از این شراکت هستند. نفوذ امریکا بر عربستان هنوز حرف نخست را میزند و این مساله را در دخالت امریکا در تعیین ولیعهد پس از مرگ ملک عبدالله و پیشتر از آن برکناری بندر بن سلطان در عربستان شاهد بودیم. در حال حاضر تا مقطعی که مشخص نیست چقدر به درازا بینجامد، عربستان از کارت ایران استفاده میکند تا غرب را دوباره پشت سر خود جمع کند.
این سیاست یک بار با پروژه ایران هراسی به بهانه برنامه هستهای ایران جواب داده است و حالا هم سعودیها گمان میکنند که شاید برجام به تنش زدایی از رابطه ایران با جامعه جهانی منتهی شده باشد اما هنوز هم میتوان در روند احیای اعتماد دخالت کرد. ائتلافسازیهای عربستان از اتحادیه عرب تا شورای همکاری از ائتلاف برای مبارزه با تروریسم یا حمله به یمن تا سازمان همکاریهای اسلامی تا زمانی که در قد و قامت یک بیانیه است، بازوی اجرایی ندارد و نمیتواند در برابر قدرت منطقهای ایران قرار بگیرد. سعودیها از عدم توازن قدرت در منطقه مینالند و ناگفته پیداست که درد این زخم از قدرت بالنده و رو به رشد ایران منتج شده است. ایران پس از توافق هستهای در مسیر تبدیل شدن به قدرت قرار گرفته است و همین مساله صدای سعودیها را که هر روز مشروعیت سیاسی خود را از دست رفتهتر میبینند، بلند کرده است.
در حال حاضر خلأ قدرتی در منطقه خاورمیانه شکل گرفته است که به گفته کارشناسان چندبازیگر به دنبال پر کردن آن هستند. عربستان از یک سو تلاش میکند قدرت خود را تثبیت کند و ایران هم در همین مسیر قرار گرفته است. سوال اساسی که در تمامی تحلیلها و مصاحبهها هنوز پاسخی در خور برای آن یافت نشده این است که تنش در رابطه ایران و عربستان تا کجا پیش میرود. وضعیت فعلی دو کشور را از موقعیت دو رقیب منطقهای خارج و به وضعیت دو خصم رسانده است. ایران اما در شکلگیری این وضعیت کمترین بار تقصیر را بر عهده دارد. عربستان نیز با بازیهای متفاوت در منطقه در حقیقت تلاش میکند از سایه مقصر خوانده شدن نجات پیدا کند. جهان میرود تا با ریاض مساله جدی پیدا کند و تمام تقلاهای ریاض برای فرار از این رویارویی است. ایران در مسیر بالندگی قرار گرفته است و در صورت احیای رابطه اقتصادی و سیاسی ایران و غرب، تهران در معادلههای منطقهای هم از حیث توان نظامی و هم توان چانهزنی سیاسی حرف نخست را خواهد زد. ایران در مذاکرات هستهای به جهان نشان داد که در مذاکرات خبره است و توانایی پیشبرد اهداف استراتژیک خود از کانال دیپلماسی و تعامل و نه الزاما تقابل را دارا است.
عربستان امروز اصرار بر تنش دارد و توسعه رابطه شکل نخواهد گرفت الا با اراده دو طرف. بازی برد - برد برای ایران و عربستان با وجود تمام اختلافهای منطقهای هنوز میسر است و ذکاوت دستگاه دیپلماسی ایران در دو سال اخیر این بوده که اجازه نداده است منافع آن، چه در مذاکرات هستهای و چه در مسیر بازگشت به جامعه جهانی، قربانی تصمیمهای هیجانی یا تاثیرپذیر از عامل مخربی مانند عربستان باشد. ایران پیش از برجام مطلوب عربستان بود و ایران پسابرجام اتفاقی که بر مبنای آن دیگر نمیتوان این کشور را تهدید خواند. ایران از مذاکره با ٦ کشور غیرمسلمان و غیرمنطقهای نهراسید و وزیر امور خارجه ایران همواره تاکید داشته که ما مهیای مذاکره با برادران مسلمان خود هستیم. اما مذاکره با ایران برای ریاضی که در تنگنای استراتژیک قرار گرفته است کابوس بزرگتری از تداوم وضعیت فعلی است. صبوری استراتژیک ایران در دراز مدت میتواند معادلههای منطقه را بیش از گذشته در راستای تامین منافع ملی و منافع جهان اسلام قرار دهد.
دیدگاه تان را بنویسید