سقراط منشی در اندیشه دینی
«استاد» محمدتقی شریعتی، هنگامی در دهه ۲۰ پای به صحنه فکری و اجتماعی کشور گذاشت که پس از اشغال ایران توسط قوای متفقین و برچیده شدن بساط دیکتاتوری رضاخانی، دوره فترتی در تاریخ معاصر ما رخ نمود که بهلحاظ تاریخی، اجتماعی و عقیدتی، مقطعی تعیینکننده در ساختمان ایدئولوژیک و استراتژیک میهن ما بود.
اعتمادآنلاین- به این معنا که همزمان با حسّ عمومی رهایی (هرچند کاذب، زیرا هنوز زیر اشغال قدرتهای بیگانه)، توده مردم به سنت دینی پیشتر سرکوبشده بازگشت، در حالی که روشنفکران به ایدئولوژیهای عصر مدرن گرویدند: پس از تجربه تجدد آمرانه و شبهناسیونالیستی، از مطرح شدن تجدیدنظرطلبیهای انتقادی، مانند راسیونالیسم سنخ احمد کسروی (و رفرمیسم شریعتسنگلجی) تا سوسیالیسم، و به ویژه مارکسیسم، بهروایت لنینیستی آن. رویارویی اندیشهها و باورها در این دوران و دهه (۱۳۲۰ تا ۱۳۳۲)، که بحرانهای فکری و فلسفی حادی را میان نیروهای فرهنگی مذهبی و واکنشهای عالمان سنتی و حوزوی برمیانگیخت، پیامدهای بلندمدتی در مراحل بعدی پویش اجتماعی و جنبشهای آتی داشت. در آغاز، «استاد» در خراسان و مشهد آنروز تنها بود و در انزوا و حاشیه و فضای میانه قطببندی مردم و روشنفکر، چنانکه معروف است، کار خود را «سقراطوار» آغاز کرد: با پرسشگری، گفتوگو، تجاهل ﺍﺳﺘﻬﺰﺍیی-آیرونیک- برای نشان دادن استدلالی تناقض در معتقدات جزمی حریفان دانشمندنما در علوم قدیم یا جدید، و «مامایی» و زایاندن مجدد اندیشه و ایمان معقول و منقّح در دل-و- دماغ مردم.
«استاد» دیگربار شعار معروف مصلحان دینی و پالایشگران -رفرماتورهای مسیحی، «تنها متن» (sola scriptura) را ازسرگرفت؛ شعاری که در جهان اسلام، و در ایران در آستانه انقلاب مشروطه، با «بازگشت به قرآن» (برای تنزیه و تصفیه سایر منابع و مآخذ حدیثی و روایی بر این پایه)، از سوی سیدجمال اسدآبادی آغاز و مطرح شده بود.
روش او در تفسیر قرآن (و بازخوانی نهجالبلاغه)، تاویلی-کاربردی یا هرمنوتیک-پراگماتیک بود: نوعی معناکاوی که نه فقط دلمشغول ریشهشناسی واژگان یا اشتقاق اتیمولوژیک کلمات، بلکه بیشتر متوجه کاربست و معطوف به پیامدهای عملی تعبیر متن بود، در راستای فراهمآوردن شرایط امکان فهم کلام قدسی در افق آینده و نحوه مفاهمه و استفاده امروزین آن. ویژگی این روش بازخوانی، خصلت غیرمتافیزیکی و غیرتئولوژیک بودن آناست. تفسیر «نوین» (نام دیگر قرآن)، نه تفسیری کلامی، فلسفی یا عرفانی، بلکه تفسیری است نو از کلام و درک درست متنی است که در زمان ظهور خویش، پیامی «نو»، عملی و انقلابی، بوده است، به معنای معنوی این کلمات، یعنی سخنی تغییر و تحولآفرین در بینشها، رویکردها و رفتارهای فردفرد آدمیان. سخنی کنشگر یا کنشگری سخن.
سخن «خدای زنده». و شنفتن آن هربار چنانکه گویی هماکنون و هماینجا بر شنونده، فرو میبارد. تفسیری که خطاب به مردم، ساده و روان و روشن سخن میگوید و هدفش متمایز ساختن مرزهای راستی و درست (کار)ی است («فرقان»، باز نامی دیگر برای «قرآن»، فراخوان خواندنی). «استاد» این تفسیر را بهشخصه میزیست و گویی درد-و-لذت فهم معنای متن را تا مغز استخوان خود حس میکرد و چو بید بر سر ایمان خویش میلرزید و «خشیت» دینی او در کلام و عمل کمنظیر بود. و عجیب اینکه همین «ترس و لرز»- آگاهی اما، نه تنها جایی برای جزمباوری متعبدانه و متصلب باقی نمیگذاشت، بلکه بهعکس و بهنحوی متناقضنما، باب نوآوری، مواجهه با حیرتهای فلسفی، کنکاشهای علمی و اجتهاد نظری و عملی را بر او میگشود! یکی از سرگرمیهای استاد این بود که با دقت فیلمها و سریالهای زیست حیوانات را ببیند؛ یا نظریههای فیزیکی جدید را بشنود و ماجرای تکامل علم را پیگیرد. در عرصه اجتماعی و اقتصادی نیز که گرایشی عدالتخواهانه داشت، در پذیرش روشها و آموزههای نو و علمی- عملی با روحیه باز و روی گشاده برخورد و تفسیر میکرد.
چنانکه بهیاد دارم خود تعریف میکرد که چگونه با یکی از مراجع در تفسیر سوره «الهمزة» (بدگوی طعنهزن) بحث و جدلی کرده بود، چرا که ایشان میکوشیده ربط این مفهوم را با بخش دوم توصیفی آیات علیه سرمایهاندوزی، نادیده انگارد و... «استاد» اما بهصراحت سوسیالیسم دموکراتیک شورایی را، همچون آیتالله طالقانی، نزدیکترین نظام اقتصادی به «قسط» و عدل قرآنی ارزیابی میکرد (ر. ک. ترجمه «مبانی اقتصادی در اسلام»، ع. جودةالسحار، ۱۳۲۵).
و مبتنی بر همین نوع ایمان دینی و سبک تفسیر متن مقدس و آموزههای بنیادین آن بود که استاد آرمانهای میهندوستی، آزادیخواهی، مردمسالاری سیاسی، رشد-و-توسعه عادلانه اجتماعی- اقتصادی و در اساس، تعهد و مبارزه خود را دارای پشتوانه عمیقی در جهانبینی توحید و انسانشناسی فلاح میدانست. در اینراه او چهرههای برجستهای چون طالقانی و زنجانی (نخشب، بازرگان، سحابی، و..) را همفکر و همراه و همتا و در کنار خود مییافت. نقش فعال سیاسی استاد را در رخدادهای ملی مانند جریان خلع ید و انتخابات و..، از دوران نهضت ملی بدینسو، با همین نگاه میتوان تحلیل کرد.
* احسان شریعتی
دیدگاه تان را بنویسید