پیرمحمد ملازهی:
تاثیر منطقهای سفر روحانی به پاکستان، بیش از تاثیر بر روابط دوجانبه است
سفر روحانی به اسلام آباد و دیدارهای او با مقامات عالی رتبه پاکستانی در ایام نوروز علاوه بر تاثیر منطقه ای بر روند روابط دو جانبه نیز تاثیر گذاشت.
سفر حسن روحانی به اسلامآباد و دیدارهای او با مقامات عالیرتبه پاکستانی دارای چه اهمیتهایی است؟
سفر آقای روحانی به پاکستان نخستین سفر وی به یکی از کشورهای منطقه پس از اجرایی شدن توافق هستهای میان ایران و گروه ١+٥ است و از این جهت، میتوان آن را معنادار دانست. به عبارت دیگر، با توجه به شرایط سیاسی و امنیتی منطقهای و بینالمللی، به نظر میآید آقای روحانی بسیار حساب شده، سفر به پاکستان را انتخاب کرده، بهطوری که تاثیرات منطقهای آن بیش از تاثیر بر روی روابط دوجانبه است. میتوان گفت که سفر به پاکستان، سفر کاری مهمی بود که در بلندمدت میتواند تاثیرات بسزایی بر تحولات منطقهای داشته باشد. اکنون شرایط در خاورمیانه به گونهای است که تضادها در حال گسترش و تزاید است و تضاد فرقهای و مذهبی بیش از هر تضاد دیگری هم در حال نمود پیدا کردن است. اکنون این تصور برای بسیاری از شهروندان خاورمیانه و دنیا ایجاد شده است که ایران رهبری کشورهای شیعی را برعهده دارد و عربستان رهبری کشورهای سنی مذهب. پاکستان هم کشوری است که با وجود اکثریت سنی مذهب، شیعیان بسیاری دارد و به همین خاطر و به دلیل جایگاه ویژه اسلامآباد در تهران و ریاض، آقای روحانی با سفر به این کشور نشان داد که ایران علاقهای برای تشدید تضادهای فرقهای و مذهبی
ندارد و میخواهد از طریق راهکارهای سیاسی منازعات را حلوفصل کند. در مجموع میتوانم بگویم که سفرهای رییسجمهور به پاکستان، بیش از آنکه نتایج دوجانبه در مسائل سیاسی و اقتصادی داشته باشد، اهمیت منطقهای داشت.
آیا سفر روحانی به اسلامآباد در دوره پسابرجام، میتواند قفل روابط تجاری ایران و پاکستان را باز کند؟
درخصوص مناسبات تجاری ایران و پاکستان باید نگاهی واقعبینانه نسبت به مسائل داشت. ما باید ببینیم ظرفیتهای ایران برای پاکستان و ظرفیتهای پاکستان برای ایران چیست. نیازهای ایران و نیازهای پاکستان چه مسائلی هستند و اینکه چگونه آن نیازها را رفع میکنند. واقعیت آن است که دو کشور برای رفع نیازهایشان بیشتر به خارج از منطقه یعنی اروپا، امریکا، ژاپن و چین وابسته هستند. البته ظرفیتهایی وجود دارد ولی استفاده از این ظرفیتها، نیازمند آن است که طرفین مزیتهای یکدیگر را خوب بشناسند زیرا هماکنون ما در شناخت مزیتهایمان دچار مشکل هستیم. بهطور مثال، برداشت ایران آن است که پاکستان از نظر تامین انرژی تحت فشار است و ایران هر پیشنهادی بدهد، پاکستانیها مجبور به پذیرش آن خواهند شد. به همین خاطر، مساله خط لوله صلح در این سفر بسیار مطرح شد. با این حال تصور ما، برداشت غلطی است زیرا پاکستان گزینههای زیادی دارد و آنها برای رفع این مساله با عربستان، قطر، امارات و ترکمنستان در حال کار کردن هستند. ما باید در این باره، گزینههای پیشنهادی اسلامآباد را هم مدنظر قرار دهیم. پاکستانیها تولیدات خوبی در میوه، برنج و منسوجات دارند و ما
میتوانیم بهجای وارد کردن منسوجات از کره و ژاپن، آنها را از پاکستان وارد کنیم. ایران هم میتواند محصولات پتروشیمی خود را به پاکستان صادر کند. با این حال، براساس بررسیها، دو کشور توانایی افزایش حجم مبادلات تجاری را دارند و در سفر آقای روحانی، دو کشور تصمیم گرفتند تا سطح روابط اقتصادیشان را به پنج میلیارد دلار افزایش دهند. تاسیس دو منطقه مرزی دیگر هم از دیگر مسائلی است که دو کشور تصمیم گرفتند نسبت به آن اقدام کنند تا از این طریق سطح مبادلات تجاری افزایش یابد. من اعتقاد دارم اگر اهداف دو کشور مبتنی بر واقعیات باشد، سطح روابط نیز افزایش مییابد. لازمه آن، این است که دو طرف به منافع حاصل از این روابط بیندیشند و آرمانی فکر نکنند.
چرا با وجود قرارداد خط لوله صلح ایران و پاکستان که قدمتی بیش از یک دهه دارد، این قرارداد به مرحله اجرایی شدن نمیرسد؟
ایران تعهدات خود را انجام داده ولی این پاکستانیها هستند که باید تعهداتشان را انجام دهند. یکی از دلایل موثر در عدم اجرایی شدن قرارداد خط لوله صلح در سالهای گذشته، تحریمهای ایران بود و با وجود آن تحریمها، امکان سرمایهگذاری و انجام لولهکشی از سوی پاکستانیها وجود نداشت. پاکستانی نه اراده انجام تعهداتشان را داشتند و نه میخواستند با امریکا دچار مشکل شوند. از سوی دیگر، کشورهای عربی و به ویژه عربستان این نیاز را تا حدودی برطرف کردند. یادمان باشد تعداد بسیار زیادی از نیروهای پاکستانی در عربستان و کشورهای حاشیه خلیج فارس کار میکنند و این مساله سالانه ٦ میلیارد دلار برای پاکستان ارزآوری دارد. پاکستان سالانه یک میلیارد دلار کمک بلاعوض از امریکا دریافت میکند و به همین خاطر نمیخواهد منافعشان را از دست بدهد. با این حال، پاکستان عدم تامین مالی برای انجام تعهدات را مهمترین بهانه در این باره اعلام کرده است.
چگونه میتوان این مشکل را برطرف کرد؟
بهترین گزینه برای انجام این اقدام، واگذاری این پروژه به یک کشور ثالث است. به نظر میآید گزینه مطلوب دو کشور، چین باشد و چینیها هم تمایل دارند تا این اقدام را بکنند و زیاد هم نگران تحریمهای امریکا نیستند. چینیها قرارداد ٦٤ میلیاردی با پاکستان برای افزایش مبادلات تجاری دارند و این پروژه نیز میتواند ذیل آن تفاهم قرار گیرد. چینیها نیز تمایل بسیار زیادی برای تامین انرژی دارند و آنها میخواهند با وارد شدن به پروژه بندر گوادر یک خط مستقیم برای انتقال انرژی ایجاد کنند. با وارد کردن چین به این پروژه هم، هندیها بر اثر رقابت با چینیها، جدیتر وارد میدان خواهند شد و درخواستهایشان را تعدیل میکنند.
آیا عدم اجرایی شدن موافقتنامه همکاریهای امنیتی ایران و پاکستان هم تحت تاثیر روابط پاکستان با امریکا و عربستان است؟
برداشت شما درست است و بخشی از عدم اجرا منوط به همین مساله است. با این حال، ایران و پاکستان حدود ٩٠٠ کیلومتر مرز مشترک با یکدیگر دارند و به همین اندازه، دو کشور با افغانستان هممرز هستند. ایجاد امنیت در منطقه تحت تاثیر دو مساله است. مساله نخست، مسائل قومی است که محوریت آن با قوم بلوچ است و بلوچها نیز، هم در ایران، هم در پاکستان و هم در افغانستان هستند. منطقه بلوچستان هر سه کشور، از کمتوسعهیافتهترین مناطق هستند و همین موجب ایجاد یک نوع احساس تبعیض در میان بلوچها شده است. مساله دوم هم افراطگرایی مذهبی است و تفکر غالب نیز حاکم شدن این تفکر در منطقه است که تضادهای مذهبی و رقابتهای فرقهای را دامن میزند. پاکستانیها از نظر مساله قومیتی، با ایران هماهنگ هستند ولی این هماهنگی نمیتواند شکل عملیاتی به خود بگیرد. برداشت من این است که قرارداد امنیتی حتی وقتی وارد مرحله اجرایی شود، بدون در نظر گرفتن قوم بلوچ به جایی نمیرسد. زمانی امنیت در منطقه حاکم خواهد شد که بلوچستان در معرض توسعه و ایجاد اشتغال و رفاه باشد وگرنه با وجود فقر و تبعیض، ناامنی در این منطقه همچنان وجود خواهد داشت. از سوی دیگر، تا وقتی منازعات
فرقهای و مذهبی در منطقه وجود داشته باشد، موافقتنامه امنیتی هم نمیتواند کار خاصی را انجام دهد. به همین مسائل، هم ایران و هم افغانستان و هم پاکستان باید با یکدیگر همکاری کنند و مانع از افزایش تشدیدهای مذهبی و قومیتی شوند.
با توجه به نفوذ ایران و پاکستان در افغانستان، آیا میتوانیم انتظار همکاریهای بیشتر دو کشور برای استقرار صلح در افغانستان را داشته باشیم؟
مشکل افغانستان در سه سطح است؛ سطح نخست، داخلی است. در افغانستان تضادهای قومی و مذهبی وجود دارد و ساختار یکدستی هم وجود ندارد. حداقل چهار قومیت متفاوت با سطح انتظارات مختلف در این کشور وجود دارند. تضادهای داخلی در این کشور به سادگی قابل حل شدن نیستند. سطح دوم، مسائل منطقهای و تضاد قدرتهای حاکم در منطقه و در افغانستان است. ایران، هند، عربستان، ترکیه و... هر کدام در افغانستان منافعی دارند و هر کدام برای پیشبرد منافع خود به یک قومیت نزدیک شدهاند. سطح سوم، رقابتهای بینالمللی و دخالتهای آنها در امور افغانستان است. در این راستا، ایران و پاکستان میتوانند در افزایش انسجام و هماهنگی داخلی در افغانستان سرمایهگذاری کنند. در سطح منطقهای هم کشورها باید به این نتیجه برسند که ادامه شرایط کنونی در افغانستان، امنیت ملی آنها را هم تهدید میکند زیرا افغانستان این ظرفیت را دارد که ناامنی خود را سرریز به کشورهای دیگر بکند. تداوم ناامنی و حضور داعش، بیتردید موجب ناامنی آسیای مرکزی، پاکستان، ایران و... خواهد شد. با این حال، پاکستانیها در این رابطه از توان بیشتری برخوردار هستند چراکه افغانها معتقدند این کشور با طالبان
و جریان حقانی در ارتباط است و توانایی اثرگذاری بر آنها را دارد.
پاکستان و عربستان، دو متحد استراتژیک یکدیگر هستند. سقف تحمل ریاض از افزایش مناسبات تهران و اسلامآباد تا چه اندازه است؟
متاسفانه تصوری که در ایران نسبت به پاکستان غالب است، آن است که پاکستان صددرصد در اختیار امریکا یا صددرصد در اختیار عربستان است. ساختار قدرت در پاکستان، لایههای مختلفی دارد. ارتش در پاکستان از بیشترین نقش و قدرت برخوردار است. قدرتهای سیاسی و احزاب مذهبی و همچنین قومیتهای مختلف از دیگر لایههای این ساختار هستند. ما باید این لایهها را بشناسیم تا قضاوت درستی داشته باشیم. باید بدانیم پاکستان از داشتن روابط هم با ایران و هم با عربستان سود و منافعی دارد و نمیخواهد از آن منافع محروم شود. آنها به دنبال توازن مناسباتشان با تهران و ریاض هستند. ساختار موجود در پاکستان هم بهگونهای است که اجازه نمیدهد دولت به سمت یک طرف به صورت کامل بچرخد. من فکر میکنم با حل و فصل مساله سوریه، تهران و ریاض نیز به سمت تنشزدایی حرکت کنند و در این راستا، اسلامآباد میتواند نقش مهمی را ایفا کند. توانایی اثرگذاری پاکستانیها هم بیش از هر کشور دیگر است.
دیدگاه تان را بنویسید