انتخاب می کنم پس هستم
سال ۵۶ برادرم دبیرستانی بود که پدرم تصمیم گرفت او را برای ادامه تحصیل به خارج بفرستد. در جریان تدارک برای رفتنش، روزی مادرم از من که برادر بزرگتر بودم خواست که همراهش برای خرید کفش مناسبی بروم.
آنزمان حوالی چهارراه امیراکرم تا چهارراه ولیعصر، همهاش کفشفروشی بود. در همان اول کار از تماشای ویترینهای پر از کفش مغازهها احساس کردیم دستمان در انتخاب باز است. به همین خاطر قرار شد اول گشتی بزنیم و چندتایی را زیرسربگذاریم و بعد اقدام به خرید کنیم. همین کار را کردیم، وارد نخستین مغازه که شدیم، فروشنده با خوشرویی استقبال کرد و ما هم کفشی که برادرم انتخاب کرده بود نشانش دادیم. وقتی فروشنده پرسید: «چه شمارهای؟» پاسخ دادیم: «شماره ۴۵» و فروشنده با لحنی عصبی گفت: «من اصلا شماره ۴۳ بالاتر ندارم آقا»، برادرم تازه نوجوانی را پشت سر گذاشته بود و طوریکه انگار بهش برخورده باشد از من پرسید: «چیزی که من میخوام انقدر عجیبه؟!» من هم سعی کردم آرامش کنم و گفتم: «نه! بازار به این بزرگی حالا این یکی این شماره رو نداشت».
به مغازه دوم رفتیم و باز از فروشنده کفش کاندیدشده را خواستیم، فروشنده دوم هم وقتی شماره ۴۵ را شنید، با بیاعتنایی گفت: «من اصلا این شماره کفش رو نمیآرم»، اینجا بود که فهمیدیم بیش از اینکه ما به عنوان مشتری بتوانیم کفشی را انتخاب کنیم، مغازهدارهایند که با طیف کفشهایی که در مغازه چیدهاند، مشتریانشان را انتخاب کردهاند و گویا اغلب فروشندگان نخواسته بودند که برادر من جزو مشتریانشان باشد. برای همین از مغازه سوم به بعد به جای اینکه کفش انتخابی را نشان دهیم، شماره پای برادرم را میگفتیم تا ببینیم آیا مغازهدار ما را به عنوان مشتری انتخاب کرده یا نه! وارد مغازه سوم شدیم و سلام کردهنکرده به مغازهدار گفتیم: «کفش شماره ۴۵» و مغازهدار بیاینکه زحمتی به خودش بدهد با حرکت سر انکار کرد و این یعنی ما را انتخاب نکرده بود. برادرم کمی حساس بود و خوب میفهمیدم که ناامید شده، گفت: «برخوردشان طوریه که انگار من مقصرم که پام بزرگه و کفششان اندازه من نیست، یکی نیست بگه شماها مقصرید که جنسهاتون جور نیست.» گفتم: «نگران نباش! بالاخره پیدا میشه» گفت: «حالاگیریم که یکی از اینا هم کفش ۴۵ داشته باشه، هر چی اون داشته باشه
که من نمیخوام.» گفتم: «عجله نکن! مگه نیومدی کفش بخری؟» وارد مغازه چهارم شدیم و گفتیم: «کفش شماره ۴۵» و اینبار مغازهدار با لحنی جاهلمآبانه گفت: «از شماره یک تا ۴۳ اینجا مدل به مدل کفش چیدیم حالا هر کی میاد عدل شماره ۴۴، ۴۵ میخواد، چه خبر شده؟!» به برادرم گفتم: «ببین! معلوم میشه فقط تو نیستی که شماره پات بزرگه». وارد مغازه پنجم شدیم و مغازهدار گفت: «۴۵ نداریم ولی ۴۴ داریم، بذار بیارم ایشالله که میره تو پات». آورد و برادرم پوشید و گفت: «تنگه» از مغازهدار اصرار که «این کفش جا باز میکنه» و از ما انکار که «نه آقا! خب باید کفش راحت هم باشه»، سماجت مغازهدار حال هردویمان را بد کرده بود بهطوریکه از مغازه که بیرون آمدیم برادرم ناامید میگفت: «من دیگه کفش نمیخوام، من ایران کفش پیدا نمیکنم، اینجا سایزها کوچیکه، میرم همون خارج، اونجا حتما سایز من پیدا میشه.» نمیدانم چرا غیرتم اجازه نمیداد بیخیال شویم و برگردیم، هر طور بود میخواستم برادرم را مجاب کنم که ایران هم کفش پیدا میکند و اصلا اگر اینجا پیدا کند بهتر است. داشتم با خودم فکر میکردم واقعا تقصیر برادر من چیست که اندازه پایش بزرگ شده و در ضمن اگر
قرار نبود خارج برود باید اینجا چهکار میکرد، واقعا باید پابرهنه میماند یا حق انتخاب داشت. خلاصه ما تا تاریکی هوا دنبال کفش گشتیم و در نهایت از میان صدها مدل دو مدل کفش پیدا کردیم که از آنها شماره ۴۵ وجود داشت و برادرم از بین این دو مدل یکی را به سلیقه خودش «انتخاب کرد». با اینکه انگار همه کفشفروشیها دست به یکی کرده بودند که «ما را انتخاب نکنند» ولی عاقبت ما انتخابمان را کردیم. اول فکر میکردیم سلیقه ما در انتخاب اولویت دارد و بعد میدیدیم که بیآنکه بدانیم خصوصیات ما مثل شماره پا از پیش انتخابهای ما را محدود کرده است.
من در طول راه برگشت در تاکسی سعی کردم به برادرم توضیح دهم که اصلا انتخاب کردن یعنی همین. در همه امور زندگی از خرید کفش و لباس تا خودرو و خانه و انتخاب رشته دانشگاه و حتی سوار شدن تاکسی، ما همواره تصورمان این است که ماییم که در مقام انتخابیم، ولی در همه این موارد پیشتر، کفاش با کفشهایی که انتخاب کرده، لباسفروش با لباسهایی که در مغازه دارد، دانشگاه با رشتههایی که عرضه کرده، سوپر مارکت با اقلام مغازهاش و سازنده با کیفیت آپارتمانهایی که ساخته تلاش کرده ما را به عنوان مشتری انتخاب کند یا نکند، با همه این احوال ما هم ناگزیریم که انتخاب کنیم. چون موجودیت ما به انتخاب کردن بسته است؛ معمولا هم کفش و لباس و کالا و حتی رشته انتخابی ما عینا همانی که میخواهیم نیست. ایدهآل را یا خودمان باید پدید آوریم یا باید اتفاقا در معرضش قرارگیریم که معمولا در اوقات نادری رخ میدهد و بنابراین همیشه انتخاب ما از بین متوسطهاست. اگر به این علت که ما جزو مشتریان منتخب نیستیم خودمان هم از انتخاب منصرف شویم، معنیاش این است که نباید کفش و لباسی بپوشیم، نباید غذایی بخوریم، نباید درس بخوانیم، یا خانهای بخریم و حتی نمیتوانیم
سوار تاکسی شویم. و همه اینها یعنی باید از زندگی ساقط شویم. پس بودن ما همیشه به انتخاب کردن از بین گزینههای موجود وابسته است.
برادرم از این گلایه داشت که او گزینههای کمی برای انتخاب داشته ولی به نظر من خود انتخاب نکردن هم نوعی انتخاب است؛ او یک کفش انتخاب کرده بود برای انتخاب شدن و کلی کفش انتخاب کرده بود برای انتخاب نشدن. اگر آنچیزی که انتخاب میکنیم بر زندگی خودمان تاثیر مستقیم دارد، طیف چیزهایی که انتخاب نمیکنیم به صورت غیرمستقیم بر کاسبی فروشندگان موثر است بدین معنی که اگر کالاهای فروشنده به دفعات انتخاب نشوند او مجبور است در آنچه عرضه کرده تجدیدنظر کند. چون همانقدر که مشتری موجودیتش در انتخاب است، فروشنده نیز موجودیتش به داشتن مشتری وابسته است پس مشتری میتواند با انتخابها و حتی عدمانتخابهایش نقش تعیینکنندهای در آنچه عرضه میشود، داشته باشد و به این ترتیب موجودیت و مختصات و سلیقهاش را به رخ فروشنده بکشد. پس با وجود آنچه به نظر میآید، فاعل انتخاب ماییم و در نهایت فروشندگان اگر میخواهند به کارشان ادامه دهند، ناگزیرند واقعیت را بپذیرند و رویه خود را تغییر داده و به خواست مشتریان رو به فزونی تن دهند.
جالب است که در زمانه جوانی و نوجوانی من تعداد کسانیکه اندازه پایشان ۴۵ بود زیاد نبود و این آدمها عجیب و استثنایی به نظر میآمدند ولی من میدیدم که در جوانی و نوجوانی برادرم بر اثر تحولات در وضع تغذیه و بهداشت عمومی به تدریج نسلی میبالید که اندازه قدشان بلندتر و شماره پایشان بزرگتر بود و الان این تعداد به مراتب بیشتر از قبل شده، بهطوریکه شمارهپاهای کوچکتر استثنایی شمرده میشود و این یعنی دیگر فروشندگان نمیتوانند از این جامعه وسیع مشتریان صرفنظر کنند. از سوی دیگر این تعداد آدمهای بلندقامت، هم پابرهنه و بیلباس نمیمانند و فکری به حال خود میکنند یا مشتری بازارهای خارجی میشوند. بنابراین اگر فروشندگان نجنبند، مجبورند کفشهایشان را خودشان بپوشند یا پای بچههایشان کنند، البته اگر شماره پای بچههای خودشان ۴۵ یا حتی بیشتر نباشد!
سید محمد بهشتی
دیدگاه تان را بنویسید