هیچ کس با هیچ کس تنها نیست
بزرگی میگفت برخی طبع شاکر دارند و برخی طبع شاکی. ولی واقعیت این است که ما اکثراً طبع شاکی داریم. به داده رضا نمیدهیم و از جبین گره نمیگشاییم. در کار قدر هم کم فضولی نمیکنیم. مثلاً الان که مجبوریم به زندگی کردن در قرن بیستویکم، به جای اینکه قدردان امکانات جهان امروز باشیم، از همین امکانات گله و شکایت داریم...
اعتمادآنلاین| هومان دوراندیش- ما آدمها معمولاً قدر داشتههایمان را نمیدانیم. چشممان به نداشتههایمان است. اگر تنگنظر باشیم، نداشتهها را در داشتههای دیگران میجوییم و اگر بلندنظر باشیم، نداشتهها را در عالم خیال جستوجو میکنیم. بزرگی میگفت برخی طبع شاکر دارند و برخی طبع شاکی. ولی واقعیت این است که ما اکثراً طبع شاکی داریم. به داده رضا نمیدهیم و از جبین گره نمیگشاییم. در کار قدر هم کم فضولی نمیکنیم. مثلاً الان که مجبوریم به زندگی کردن در قرن بیستویکم، به جای اینکه قدردان امکانات جهان امروز باشیم، از همین امکانات گله و شکایت داریم.
در قدیم غم غربت پدر خلقالله را درمیآورد و چه نوشتهها که نوشته نمیشد در شکایت از غریبی و غربت. حافظ هم از شرایط همان دوران گله داشت که میگفت «غم غریبی و غربت چو برنمیتابم/ روم به شهر خود و شهریار خود باشم». اما امروزه که به مدد اینترنت و سایر ابزارهای تکنولوژیک، غربت دیگر موضوعیت چندانی ندارد که بخواهیم غمش را بخوریم، گاه دلمان هوایش را میکند و یادمان میرود که دوری و غریبی چه طعم تلخی داشت. همین چهل پنجاه سال قبل، که هنوز نامهنگاری رواج داشت، مردم گله میکردند که تا نامهام از ایران به آمریکا برسد، کلی طول میکشد و بعد هم چقدر باید صبر کنم تا جواب نامهام برسد. اما الان که با انواع و اقسام نرمافزارهای اینترنتی میتوانیم هر روز با عزیزانمان در دور و نزدیک عالم گپ بزنیم، تازه یادمان افتاده نامهنگاری چه خوب بود و انتظار چه شیرین. آن موقع صبر و انتظار را خوش نداشتیم، الان در دسترس بودن و سهولت وصال را. قبلاً از سرما و گرما مینالیدیم و الان در آسایش ناشی از بهترین سیستمهای گرمایشی و سرمایشی، به تکنولوژی فحش میدهیم. از زندگی بدوی بدمان میآمد و از زندگی مدرن هم دل خوشی نداریم.
منتقدین جهان مدرن جوری در نفی تکنولوژی داد سخن سر میدهند که گویی بشر قدیم خیلی شاد و شاکر بود. بشر قدیم که سهل است؛ تا همین صد سال پیش مصائب فقدان تکنولوژی درست و حسابی، زندگی انبوه دهقانان جایجای جهان را به هزارویک درد و رنج آمیخته بود. چخوف در نمایشنامه «دایی وانیا»، زندگی مشقتبار سونیا و دایی وانیا را ترسیم میکند که در محیطی تقریباً دهقانی، هر روز زحمت میکشند و آخر داد سونیا درمیآید که «باید با صبر و حوصله رنجها و سختیهایی را که سرنوشت برای ما میفرستد تحمل کنیم... و وقتی عمرمان سر رسید بیسروصدا بمیریم. و آنجا زیر خاک خواهیم گفت چه رنجی کشیدیم. چه گریهها کردیم. خواهیم گفت که زندگی ما تلخ بود.» حالا این حکایت چند تا کارگر نه چندان فقیر یک ملک اشرافی در روسیه قرن نوزدهم است. رنجهای دهقانان به شدت فقیر و کمامکانات قرون قبلتر که جای خود دارد. الان دهههاست که به مدد تکنولوژی، از درد و رنج زندگی کشاورزان و دهقانان کاسته شده ولی ظاهراً کمتر کسی شکرگزار دستاوردهای تکنولوژیک زندگی مدرن است. اکثراً بدتر از سونیا مشغول نالیدنیم. فکر میکنیم ماشینیسم یقه خوشبختی ما را گرفته است و اگر گریبان زندگی ما
از چنگ تکنولوژی خلاص شود، دامندامن فراغت و آرامش از بوستان زندگی نصیبمان میشود. در حالی که وقتی ناچار بودیم چهل روز طی طریق کنیم تا یک سفر حج برویم و برگردیم، مدام از سختی راه و طولانی بودن مسیر شکایت میکردیم. الان که سختی سفر و بُعد مسافت دود شده و به هوا رفته، بالاخره چیزکی پیدا میکنیم تا بگذاریمش جلوی جوخۀ ناشکریمان و با انتقاداتمان تیربارانش کنیم. یا مثلاً به زندگی اخلاقی گذشتگان حسرت میخوریم.
فکر میکنیم در جهان قدیم، مردم اخلاقیتر بودند. در حالی در آن روزگار، نظارت کمتری بر رفتار و گفتار آدمها وجود داشت و افعال و اقوال غیر اخلاقی، شانس اختفای بیشتری داشتند. الان از هر پیشنهاد بیشرمانهای میشود اسکرینشات گرفت. گوشی تلفن اکثر مردم «کال ریکوردر» دارد و وقتی زید و عمرو مشغول مکالمهاند، مراقب حرفزدنشان هستند. اگر تا همین ده سال قبل میشد به راحتی غیبت کرد و در خفا تهمت زد و این و آن را مسخره کرد و بعد هم از در انکار درآمد، الان هر غیبت و تهمت و تمسخری ممکن است صوتی یا تصویری ضبط و ثبت شود و جایی برای انکار باقی نمیماند. گویی که در جهان تکنولوژیک هیچ کس با هیچ کس تنها نیست. دوربینهایی که در گوشهوکنار شهرهای مدرن نصب شدهاند، اگرچه بسیاری را خوش نمیآید، ولی تا حالا کلی دزد و قاتل و زورگیر و تروریست را تحویل پلیس داده. از این دوربینها کسی میترسد که شهروند خوب یا انسانی اخلاقی نیست. خودمان بهتر میدانیم که گاه در عرصه عمومی، یعنی در خیابان و رستوران و کافه و کوچه، کارهایی انجام میدهیم و حرفهایی میزنیم که هیچ کس نباید آنها را ببیند و بشنود.
منتقدین غالباً چپمزاج مدرنیته، علیه دوربینهای پرشماری که در گوشهوکنار شهرهای مدرن نصب شده، نطقهای آزادیخواهانه مفصلی میکنند ولی این دوربینها آزادی کسی را منع نکرده. نظارت را افزایش داده. دزد همچنان آزاد است دزدی کند. فقط ممکن است دزدیاش نظاره شود و کارش بیتاوان نماند. کسی که از خدا نمیترسد، اگر از خلق خدا بترسد، کمتر به این و آن آسیب میزند. میفرمایید چنین پرهیزی اخلاقی نیست چرا که اخلاقی بودن یعنی پرهیز خودخواسته از کار و کردار بد؟ فرض کنیم این تلقی از کنش اخلاقی درست است و مناقشهناپذیر. اما مگر هدف از اخلاقی بودن در روابط اجتماعی چیست؟ آیا هدف جز این است که من و شما به دیگران لطمه نزنیم؟ گیرم که این هدف نه با عزم و نیت افراد بلکه به برکت نظارت تکنولوژیک محقق شود. چه اشکالی دارد؟ آن دختربچه بیگناه و بیپناهی که از مدرسه در راه برگشتن به خانه است، برایش چه فرقی دارد که فلان نرهغول بیمار به واسطه منعی درونی به او تعرض جنسی نمیکند یا از ترس دوربین پلیس و دوربین موبایل رهگذری نامنتظَر؟ اصالت اخلاقی پرهیز آن کودکآزار مهمتر است یا لطمه نخوردن آن کودک؟
البته که هنوز، حتی در مدرنترین شهرهای جهان، راه در رو برای دزد و قاتل و متجاوز کم نیست ولی جهان مدرن هرچه تکنولوژیکتر شود، شیشهایتر هم میشود. در چنین جهانی، دامن اخلاقیاتِ حداقلی و جهانشمول کمتر دریده میشود. تاریخ بشر، تاریخ بسط آزادی است. توسعه آزادی، آزادی از قیودات دینی را هم افزایش داده است. همچنین تاریخ گواهی میدهد که انسان موجودی نیمهشرور است که نمیتوان او را بیمهار رها کرد. اگر از خدا نمیترسد، باید از خلق خدا بترسد تا تاختوتازش قیدوبند بخورد. نظارت تکنولوژیک در جهان کنونی، کموبیش همان کارکردی را دارد که تقوا و خداترسی در جهان قدیم داشت. این نظارت در آینده بیشتر هم میشود و انسانها را بیش از پیش به وادی رعایت و مراعات حال و روز دیگران، سوق میدهد. مراعات حال دیگران، ولو که در آغاز با اکراه و از ترس بیآبرویی باشد، به تدریج نهادینه میشود و در شکلگیری اتمسفر فرهنگی و اخلاقی جوامع شیشهای جهان عمیقاً تکنولوژیک آتی، نقش موثری ایفا میکند.
دیدگاه تان را بنویسید