گزارش افشاگرانه نیویورک تایمز از هدایت مخفیانه ۸۰۰ کشتی توسط آمریکا در تنگه هرمز

نیویورک‌تایمز نوشت: برای دو ماه، تحت یک هماهنگی محرمانه با نیروی دریایی آمریکا، نفتکش‌های تجاری هنگام عبور از تنگه خطرناک هرمز، فرستنده‌های موقعیت‌یاب خود (ترانسپاندرها) را خاموش می‌کردند تا از شناسایی شدن توسط ایران جلوگیری کنند و نفت و گاز را به بازارهای جهانی منتقل کنند.

به گزارش «انتخاب»؛ در ادامه این مطلب آمده است: ارتش آمریکا در صورت حمله ایران، تا حدی پوشش هوایی ارائه می‌کرد و افسران نیروی دریایی از طریق رادیو به کشتی‌ها دستور می‌دادند که در نزدیکی ساحل عمان حرکت کنند؛ یعنی در سمت مقابل ساحل ایران. این اقدام باعث شد عبور و مرور از تنگه در فاصله ماه مه تا ژوئن، در جریان آتش‌بس موقت جنگ، به‌طور پیوسته افزایش یابد.

اما یک توافق چارچوبی که رئیس‌جمهور ترامپ ماه گذشته با ایران امضا کرد، به دلیل ادبیات آن که به ایران قدرت رسمی در تنگه می‌داد و همچنین ابهام در برخی عبارات کلیدی، این تلاش را با شکست مواجه کرد.

ترامپ این توافق را که در ۱۴ ژوئن به دست آمد، بازگشایی تنگه معرفی کرد. او در شبکه‌های اجتماعی نوشت: «کشتی‌های جهان، موتورهای خود را روشن کنید. بگذارید نفت جریان پیدا کند!»

اما منتقدان می‌گویند این توافق در واقع وضعیتی را که مقام‌های ایرانی در طول جنگ آشکار کرده بودند، رسمی کرد: اینکه ایران اکنون کنترل تنگه را در دست دارد.

حملات موشکی و پهپادی ایران به کشتی‌های تجاری در تنگه، اندکی پس از آغاز جنگ آمریکا و اسرائیل، عملاً مسیر را بست. سپس، چند هفته پس از آنکه آمریکا و ایران در اوایل آوریل وارد یک آتش‌بس موقت و غیررسمی شدند، برخی نفتکش‌ها شروع کردند از مسیر جنوبی تنگه عبور کنند؛ مسیری که فاصله بیشتری از ساحل ایران داشت.

اکنون ایران با حمله به این منطقه تلاش می‌کند کشتی‌ها را مجبور کند از مسیر شمالی تنگه، در آب‌های سرزمینی ایران، عبور کنند؛ جایی که تهران می‌تواند تلاش کند دریافت عوارض یا هزینه عبور را توجیه کند.

ارتش آمریکا اعلام کرد واحدهای ایران روز سه‌شنبه به سه کشتی در مسیر جنوبی حمله کردند. ترامپ در پاسخ دستور حملات هوایی به ایران را صادر کرد. تنش‌ها در آخر هفته با اعلام نیروی دریایی ایران افزایش یافت؛ نیروی دریایی ایران اعلام کرد به یک کشتی دیگر در تنگه شلیک کرده و آبراه را «تا پایان مداخله آمریکا در منطقه» می‌بندد.

فرماندهی مرکزی آمریکا (سنتکام) اعلام کرد در پاسخ، حدود ۱۴۰ هدف نظامی ایران را هدف قرار داده است؛ به این ترتیب مجموع حملات آمریکا در یک هفته گذشته به ۳۱۰ حمله رسید.

با هشدار ترامپ مبنی بر اینکه توافق ژوئن را «تمام‌شده» می‌داند، قیمت انرژی جهانی بار دیگر افزایش یافته و نگرانی‌ها درباره بازگشت جنگ تمام‌عیار بالا گرفته است. پیش از جنگ، یک‌پنجم نفت و گاز طبیعی مایع‌شده جهان از تولیدکنندگان خاورمیانه از طریق این تنگه عبور می‌کرد.

مقام‌های سابق آمریکایی و تحلیلگران می‌گویند بحران کنونی نتیجه‌ای قابل پیش‌بینی از توافق ژوئن است.

ترامپ که با خشم عمومی به دلیل قیمت بالای بنزین و افزایش تورم روبه‌رو بود، مشتاق بود تنگه را باز کند و فشار بر اقتصاد جهانی را کاهش دهد. بر اساس توافق، آمریکا پذیرفت محاصره نظامی بنادر ایران را پایان دهد و اجازه دهد تهران برای ۶۰ روز فروش نفت خود را از سر بگیرد؛ در مقابل، ایران متعهد شد تنگه را باز کند.

این توافق که «یادداشت تفاهم» نام داشت، همچنین زمینه مذاکرات بیشتر برای رسیدن به یک توافق صلح گسترده‌تر و پایدارتر را فراهم کرد.

در حالی که بسیاری از مقام‌های آمریکایی و خارجی از آتش‌بس استقبال کردند، منتقدان هشدار دادند که این توافق بیش از حد مبهم است؛ به‌خصوص بند پنجم آن که می‌گوید ایران «با استفاده از تمام تلاش خود، ترتیبات لازم برای عبور امن کشتی‌های تجاری» در تنگه هرمز را فراهم خواهد کرد.

مایکل رتنی، دیپلمات باسابقه بازنشسته آمریکایی و سفیر پیشین آمریکا در عربستان سعودی، گفت: «هیچ‌کس نباید تعجب کند که ایران این موضوع را به‌عنوان دادن یک نقش دائمی به خود برای کنترل عبور و مرور در هرمز برداشت کند.»

او افزود: «کنترل ایران به آن اهرم قدرتمندی می‌دهد و به نظر می‌رسد تهران حاضر است برای حفظ این اهرم، حتی خطر ازسرگیری درگیری یا فروپاشی آتش‌بس را بپذیرد.»

در کنفرانس خبری ۱۸ ژوئن، معاون رئیس‌جمهور آمریکا، جی‌دی ونس، تأکید کرد که خواسته‌های ترامپ درباره تنگه در توافق آینده گنجانده خواهد شد.

او گفت: «ما همه کارت‌ها را در اختیار داریم.»

رقابت برای کنترل تنگه، شرکت‌های کشتیرانی را با یک انتخاب دشوار روبه‌رو کرده است: آیا از مسیر جنوبی نزدیک عمان عبور کنند و خطر حمله ایران را بپذیرند؟ یا مسیر شمالی نزدیک ایران را انتخاب کنند، هزینه‌های احتمالی بیشتری بپردازند و ادعاهای تهران درباره اختیارش بر تنگه را تقویت کنند؟

یک سند پرتنش

برای نزدیک به ۶۰ سال، کشتی‌های تجاری از مسیر تعیین‌شده توسط سازمان ملل در تنگه هرمز عبور می‌کردند.

ایران در سال ۱۹۶۸ از ایجاد این مسیر حمایت کرد و با وجود اینکه مسیر از آب‌های سرزمینی ایران عبور می‌کرد، تلاش نکرد کنترل آن را در دست بگیرد.

رهبران ایران پس از انقلاب اسلامی ۱۹۷۹ اعلام کردند خود را متعهد به این توافق سازمان ملل نمی‌دانند؛ هرچند در طول سال‌ها دولت ایران تنها گاهی عبور کشتی‌ها را به چالش کشیده بود.

این وضعیت پس از حمله آمریکا و اسرائیل به ایران در ۲۸ فوریه تغییر کرد.

ارتش ایران به سرعت حمله به کشتی‌های تجاری و مین‌گذاری را آغاز کرد و عبور و مرور تقریباً متوقف شد. تنها کشتی‌هایی که حاضر بودند مبالغ زیادی به ایران پرداخت کنند، اجازه عبور امن از مسیر نزدیک سواحل ایران را دریافت کردند.

منتقدان می‌گویند ترامپ در توافق ژوئن با تهران این وضعیت جدید را پذیرفت. به درخواست مذاکره‌کنندگان ایرانی، این سند ۱۴ بندی قدرت ایران در تنگه را به رسمیت شناخت.

این توافق دریافت عوارض یا هزینه عبور را ممنوع کرد، اما فقط برای ۶۰ روز؛ یعنی تا زمانی که مذاکرات برای توافق بعدی ادامه دارد. (ترامپ گفته بود آمریکا ممکن است تلاش کند عوارض دریافت کند.)

این یادداشت تفاهم همچنین تضمین محکمی ارائه نمی‌دهد که کشتی‌ها بتوانند آزادانه و امن از هر بخش تنگه عبور کنند.

مقام‌های ایرانی و کارشناسان دیپلماتیک می‌گویند جمله پایانی توافق عملاً نقش مرکزی ایران در مدیریت تنگه را پذیرفته است: «جمهوری اسلامی ایران با سلطنت عمان برای تعریف مدیریت آینده و خدمات دریایی در تنگه هرمز، با گفت‌وگو با دیگر کشورهای ساحلی خلیج فارس، مطابق قوانین بین‌المللی و حقوق حاکمیتی کشورهای ساحلی تنگه هرمز، وارد گفت‌وگو خواهد شد.»

ترامپ در آن زمان توافق را بازگشت آزادی کشتیرانی معرفی کرد، اما مقام‌های ایرانی به سرعت از آن به‌عنوان مبنایی برای تعیین مسیر حرکت کشتی‌ها استفاده کردند؛ یعنی مسیر نزدیک به ساحل ایران.

دنیس راس، مذاکره‌کننده سابق آمریکا در خاورمیانه، گفت: «شما تنگه را باز می‌کردید، اما تنها به این شرط که ایران کاملاً کنترل داشته باشد و هیچ مسیر دیگری قابل قبول نباشد.»

حسین ابیش، پژوهشگر مؤسسه کشورهای عربی خلیج فارس، گفت: «تمام قوانین بین‌المللی در یک جهت حرکت می‌کنند، اما یادداشت تفاهم در جهت مخالف است.»

هدایت کشتی‌ها توسط نیروی دریایی آمریکا

مذاکره‌کنندگان ایرانی هنگام گفت‌وگو درباره توافق، می‌دانستند که در برابر آمریکا اهرم فشار دارند.

در ۴ مه، ارتش آمریکا عملیاتی با نام «پروژه آزادی» آغاز کرد تا با اسکورت کشتی‌های تجاری گرفتار، بازگشایی تنگه را شروع کند.

ترامپ کمتر از ۴۸ ساعت بعد این عملیات را کنار گذاشت؛ پس از آنکه ولیعهد عربستان سعودی، به دلیل نگرانی از واکنش ایران، اجازه استفاده آمریکا از حریم هوایی عربستان را نداد.

پس از آن، پنتاگون تلاش غیرمستقیم‌تری را آغاز کرد که عمدتاً شامل هدایت رادیویی کشتی‌ها بود.

از اوایل ماه مه، نیروهای آمریکا مسیر عبور در نزدیکی عمان را به بیش از ۸۰۰ کشتی تجاری حامل ۴۰۰ میلیون بشکه نفت خام توصیه کردند.

کشتی‌ها از مسیری استفاده می‌کردند که سازمان بین‌المللی دریانوردی، نهاد وابسته به سازمان ملل، تعیین کرده بود. این سازمان این مسیر را با همکاری عمان برای خارج کردن حدود ۶۰۰ کشتی گرفتار ایجاد کرده بود.

آتش‌بس غیررسمی بعداً با امضای توافق ژوئن رسمی شد. طبق داده‌های شرکت اطلاعات دریایی Kpler، در هفت روز پس از ۲۰ ژوئن، نزدیک به ۴۰۰ کشتی از تنگه عبور کردند؛ بیشترین تعداد عبور هفتگی از آغاز جنگ.

اما پس از حملات ایران، در روز پنجشنبه تنها ۲۲ کشتی از تنگه عبور کردند.

بیش از ۱۲ ناو جنگی آمریکا، از جمله دو ناو هواپیمابر، و ده‌ها هواپیمای تهاجمی و شناسایی همچنان در منطقه دریای عرب فعالیت دارند. ارتش آمریکا همچنین با استفاده از شناورهای خودران، عملیات شناسایی مین‌ها را انجام می‌دهد.

تیم هاوکینز، سخنگوی سنتکام گفت: «نیروهای آمریکا ایران را به دلیل تجاوز غیرموجه علیه کشتیرانی تجاری پاسخگو کرده‌اند و همزمان عبور از تنگه را تسهیل می‌کنند.»

اما او افزود: «هیچ تضمینی وجود ندارد که هدایت نظامی آمریکا بتواند از کشتی‌های تجاری عبوری محافظت کند.»

مسیر ایرانی

در اوج جنگ، برخی شرکت‌های کشتیرانی ترجیح دادند نزدیک‌تر به ایران حرکت کنند و به تضمین عبور امن ارتش ایران اعتماد کنند.

ایران به آن‌ها گفته بود برای عبور باید تا ۲ میلیون دلار برای هر کشتی پرداخت کنند.

ایران اعلام کرده است هر کشتی عبوری باید از این مسیر استفاده کند و از سازمانی به نام «مرجع تنگه‌های خلیج فارس» که تهران در ماه مه ایجاد کرده، مجوز بگیرد.

تا زمانی که این اقدام بر اساس آتش‌بس ژوئن متوقف شد، ایران می‌گفت این هزینه‌ها مربوط به خدمات ایمنی و زیست‌محیطی است.

برخی کارشناسان این را تلاشی ساختگی برای نشان دادن پایبندی به کنوانسیون حقوق دریاها می‌دانند؛ کنوانسیونی که تحت شرایط خاص اجازه دریافت هزینه خدمات را می‌دهد.

آن‌ها می‌گویند در واقع ایران در حال ایجاد عوارض عبور است؛ اقدامی که کنوانسیون آن را ممنوع می‌کند. ایران این کنوانسیون را امضا کرده اما هرگز تصویب نکرده و می‌گوید مفاد آن برایش الزام‌آور نیست. آمریکا نیز هرگز این کنوانسیون را تصویب نکرده است.

آمریکا و برخی کشورهای دیگر درخواست ایران برای استفاده کشتی‌ها از مسیر شمالی را رد کردند و در پاسخ، ارتش آمریکا مسیر جنوبی در نزدیکی عمان را ایجاد کرد.

پس از امضای توافق با ایران، ترامپ اعلام کرد این مسیر «کاملاً امن، مطمئن و بی‌نقص» است.

اما با ادامه رقابت ایران و آمریکا برای نفوذ، خطر برای شرکت‌های کشتیرانی افزایش می‌یابد.

دن آلاماریو، تحلیلگر ارشد ژئوپلیتیک در شرکت Alpine Macro، گفت: «سؤال این است که کدام‌یک زودتر شکاف برمی‌دارد: اقتصاد ایران یا اقتصاد جهانی؟»