بنزین ۸۷ هزار تومانی چگونه محاسبه شد؟

مساله طرح تغییر ناگهانی قیمت بنزین در کرمان و توقف آن، همچنان در صدر اخبار قرار دارد. این تصمیم که همزمان با شرایط سخت اقتصادی در کشور، قرار بود پیاده شود، توجه بسیاری را به خود جلب کرده است. گرچه این طرح به سرعت متوقف شد، اما همچنان ترس تغییر قیمت بنزین در ارکان مختلف جامعه فراگیر است. رقم بنزین غیریارانه‌ای در کرمان 87 هزار و 200 تومان اعلام شد؛ رقمی که با وجود توقف اجرای طرح در ذهن مردم حک شده است. آیا قرار است قیمت بنزین به 87 هزار تومان برسد؟ اصلا نحوه محاسبه این قیمت چیست و چرا نرخ بنزین غیریارانه‌ای 87 هزار تومان اعلام شد؟

به گزارش تجارت نیوز، برای یافتن نحوه محاسبه بنزین 87 هزار تومانی باید نگاهی به گزارش فعالیت ماهانه پالایشگاه‌ها انداخته شود.

در دوره یک‌ماهه منتهی به انتهای خردادماه در پالایشگاه تهران، مقدار فروش بنزین ۲۱۵٬۴۷۸ مترمکعب و مبلغ فروش ۱۴۳٬۶۵۵٬۷۷۸ میلیون ریال بوده است. بر این اساس، نرخ فروش بنزین حدود ۶۶۶٬۶۸۴٬۰۰۰ ریال به ازای هر مترمکعب محاسبه می‌شود؛ یعنی قیمت هر لیتر بنزین حدود ۶۶ هزار و 700 تومان بوده است.

در دوره یک‌ماهه منتهی به انتهای خردادماه در پالایشگاه لاوان، مقدار فروش بنزین ۳۳٬۲۸۵ مترمکعب و نرخ فروش ۶۱۲٬۳۲۴٬۱۷۰ ریال به ازای هر مترمکعب بوده است. بنابراین قیمت هر لیتر بنزین حدود ۶۱ هزار و 200 تومان بوده است.

در دوره یک‌ماهه منتهی به انتهای خردادماه در پالایشگاه اصفهان، دو نوع بنزین گزارش شده است. بنزین اکتان ۸۷ با مقدار فروش ۱۳۱٬۸۶۳ مترمکعب و نرخ فروش ۶۱۹٬۸۰۹٬۰۵۲ ریال به ازای هر مترمکعب، معادل حدود ۶۲ هزار تومان برای هر لیتر بوده است. همچنین بنزین اکتان ۸۷ مشابه یورو ۵ با مقدار فروش ۲۲۲٬۱۶۸ مترمکعب و نرخ فروش ۷۳۵٬۴۵۲٬۱۳۱ ریال به ازای هر مترمکعب، معادل حدود ۷۳ هزار و 500 تومان برای هر لیتر بوده است.

بر اساس اطلاعات پالایشگاه نفت بندرعباس، بنزین معمولی اکتان ۸۷ با سه انحراف شاخص کیفی، به میزان ۲۱۱٬۵۹۱ مترمکعب و با نرخ فروش ۵۹۴٬۴۳۵٬۸۸۳ ریال به ازای هر مترمکعب فروخته شده است. بنابراین قیمت هر لیتر آن برابر با ۵۹ هزار و ۴۴۴ تومان یا حدود ۵۹ هزار و 400 تومان است. همچنین بنزین اکتان ۹۱ یورو ۵ با مقدار فروش ۹۳٬۵۶۴ مترمکعب و نرخ فروش ۶۳۶٬۲۵۱٬۹۴۵ ریال به ازای هر مترمکعب، معادل حدود ۶۳ هزار و 625 تومان به ازای هر لیتر محاسبه می‌شود. بنابراین در پالایشگاه بندرعباس، بسته به نوع بنزین، نرخ فروش هر لیتر حدود ۵۹ هزار و 400 تومان تا ۶۳ هزار و 600 تومان بوده است.

بر اساس اطلاعات گزارش فعالیت دوره یک ماهه منتهی به انتهای تیرماه در پالایشگاه نفت تبریز، بنزین معمولی اکتان ۸۷ با مقدار فروش ۱۰۱٬۲۹۱ مترمکعب، نرخ فروش ۸۸۰٬۰۷۲٬۹۰۹ ریال به ازای هر مترمکعب و مبلغ فروش ۸۹٬۱۴۳٬۴۶۵ میلیون ریال ثبت شده است. همین بنزین در ماه خرداد 61 هزار تومان قیمت‌گذاری شده بود و ناگهان در تیرماه به 88 هزار تومان رسیده است.

همچنین بنزین یورو ۵ اکتان ۸۷ با مقدار فروش ۱۶٬۹۷۶ مترمکعب، مبلغ فروش ۱۴٬۹۴۰٬۱۱۸ میلیون ریال و نرخ فروش حدود ۸۸۰٬۷۲۹٬۲۶ ریال به ازای هر مترمکعب گزارش شده است. با تبدیل مترمکعب به لیتر و ریال به تومان، قیمت فروش هر دو نوع بنزین حدود ۸۸ هزار و ۷ تومان به ازای هر لیتر، معادل تقریبا ۸۸ هزار تومان است.

درنهایت قیمت هر لیتر بنزین در تهران حدود ۶۶ هزار و 700 تومان، در لاوان حدود ۶۱ هزار و 2 تومان، در اصفهان برای بنزین اکتان ۸۷ حدود ۶۲ هزار تومان و برای بنزین اکتان ۸۷ مشابه یورو ۵ حدود ۷۳ هزار و 500 تومان، در تبریز 88 هزار تومان و در پالایشگاه بندرعباس، بسته به نوع بنزین، نرخ فروش هر لیتر حدود ۵۹ هزار و 400 تومان تا ۶۳ هزار و 600 تومان بوده است.

البته این‌ها تمام پالایشگاه‌های تولیدکننده بنزین نیستند. نرخ بنزین تولیدی در پالایشگاه شیراز، پالایشگاه ستاره خلیج فارس و… منتشر نشده است.

همچنین باید در نظر گرفت که آمار و ارقام ارائه‌شده برای عموم پالایشگاه‌ها به جز تبریز مربوط به خرداد 1405 است و بخشی از فاصله قیمتی بنزین تولیدی پالایشگاه تبریز با دیگر پالایشگاه‌ها به دلیل تفاوت نرخ در خرداد و تیر 1405 است. همچنین باید در نظر گرفت که نرخ بنزین تولیدشده در پالایشگاه تبریز در خردادماه 61 هزار تومان و در تیرماه 88 هزار تومان بود. این بدان معناست که برای دیگر پالایشگاه‌ها نیز امکان افزایش قیمت بنزین در گزارش‌های جدید آنها وجود دارد.

آن‌طور که روزنامه ایران گزارش داده، محمدصادق عظیمی‌فر، معاون وزیر نفت و مدیرعامل شرکت ملی پالایش و پخش فرآورده‌های نفتی، عنوان کرد: «هزینه تولید و تامین هر لیتر بنزین، بسته به روش محاسبه متفاوت است. برای مثال، بنزینی که از محل واردات تامین می‌شود، در حال حاضر ارزش هر لیتر آن بالای یک دلار است. درمورد بنزینی که از پالایشگاه‌های داخلی خریداری می‌شود، نحوه محاسبه متفاوت است. این بنزین در قالب فرآیند تقاطع خوراک و تصفیه محاسبه می‌شود و ارزش‌گذاری آن به این بستگی دارد که آیا ارزش نفت خام نیز در قیمت بنزین لحاظ شود یا خیر.»

وی افزود: «در کنار ارزش نفت خام، هزینه‌های فرآورش و پالایش نفت خام، هزینه انتقال و همچنین کارمزد توزیع نیز از جمله آیتم‌هایی هستند که باید به ارزش نفت خام اضافه شوند. بنابراین، بسته به این‌که چه مولفه‌هایی در محاسبه لحاظ شود، قیمت تمام‌شده و ارزش بنزین متفاوت خواهد بود. با این حال، بر اساس آن‌چه در حال حاضر در صورت‌های مالی مجموعه پالایش و پخش برای هر لیتر بنزین در تیرماه امسال، با احتساب ارزش نفت خام و بر مبنای قانون الحاق، محاسبه می‌شود، رقم خرید هر لیتر بنزین از پالایشگاه بالغ بر ۸۰ هزار تومان است و این رقم در صورت‌های مالی نیز درج می‌شود. البته همان‌طور که اشاره کردم، رویکردهای مختلفی برای محاسبه هزینه و ارزش بنزین وجود دارد و در قیمت‌گذاری نیز مناقشات و اختلاف‌نظرهای کارشناسی وجود دارد.»

همان‌طور که پیداست، قیمت غیریارانه‌ای تنها محدود به قیمت تمام‌شده نیست و کارمزد برای انتقال بنزین و نرخ کارمزد یا همان حق‌العمل جایگاه‌های عرضه فرآورده‌های نفتی نیز در قیمت نهایی بنزین در نظر گرفته می‌شود.

با این حال به نظر می‎‌رسد بنزین بیش از 80 هزار تومان به ازای هر لیتر، رقمی است که دولت به عنوان قیمت غیریارانه‌ای بنزین در نظر دارد. این بدان معناست که قیمت نفت خام نیز در این محاسبه لحاظ شده است. از تجربه بنزین 87 هزار تومانی کرمان نیز می‌توان دریافت که رقم مورد توافق در دولت برای بنزین، بیش از 80 هزار تومان است.

یکی دیگر از موضوعات مهم در نحوه محاسبه قیمت بنزین، مساله محاسبه ارزش نفت خام است.

محمود اولاد، کارشناس اقتصادی، پیش از این در گفت‌وگو با تجارت‌نیوز عنوان کرد: «قبل از دهه 1380 پالایشگاه‌ها حق‌العمل‌کاری می‌کردند. درواقع نفت به نوعی «به امانت» در اختیار پالایشگاه‌ها قرار می‌گرفت و در حساب‌وکتاب‌های دولت و پالایشگاه‌ها ثبت نمی‌شد. از دهه 80 زیرمجموعه‌های حاکمیتی دولت با این استدلال که برای افزایش کارایی و ایجاد رقابت باید از حالت «سازمانی» و «حق‌العمل‌کاری» خارج شوند، به ساختار «شرکتی» تغییر یافتند و نفت خام از آن زمان در محاسبه قیمت تمام‌شده بنزین لحاظ شد.»

وی ادامه داد: «این موضوع که اساسا در قیمت تمام‌شده بنزین باید قیمت نفت خام محاسبه شود یا خیر، به همان تغییر ساختاری سازمان‌های دولتی بازمی‌گردد. اما اصولا نباید قیمت نفت خام لحاظ می‌شد. اگر قرار بر این بود که رقابتی باشند، باید در سطح جهانی رقابت ایجاد می‌شد و به مبادلات جهانی نفت و مشتقات نفتی ورود می‌کردیم.»

به گفته او: «فارغ از این موضوع، حتی اگر قیمت نفت را هم کنار بگذاریم، قیمت تمام‌شده مشتقات نفتی پرهزینه است. چراکه ساختار ناکارآمد است و تکنولوژی قدیمی است، دسترسی به تکنولوژی به دلیل تحریم پرهزینه است و همچنین انگیزه‌ای برای بهبود بهره‌وری وجود ندارد چراکه مشتری دائم دارند. این ناکارآمدی ساختاری موجب شده است که قیمت تمام‌شده مشتقات نفتی در ایران، بدون لحاظ قیمت نفت خام، در مقایسه با پالایشگاه‌های به‌روز جهان بالاتر باشد و در عین حال کیفیت محصولات نیز پایین‌تر از استانداردهای بین‌المللی بماند.»

آن‌طور که پیداست، به دلیل تغییر ساختاری به وجود آمده، هزینه نفت خام در قیمت تمام‌شده بنزین لحاظ می‌شود و این موضوع به دلیل ملی بودن نفت موردمناقشه است. در همین زمینه، برخی معتقدند که باید قیمت نفت نیز به عنوان ماده اولیه در قیمت تمام‌شده بنزین لحاظ شود و برخی دیگر از کارشناسان به دلیل ملی بودن نفت معتقدند که اساسا محاسبه قیمت نفت خام در قیمت تمام‌شده بنزین نادرست است.

با این حال باید گفت با توجه به تغییر ساختار، اکنون قیمت نفت خام در قیمت تمام‌شده بنزین لحاظ می‌شود و مبنای ارقام اعلام‌شده توسط دولت نیز همین نوع محاسبه است؛ محاسبه‌ای که می‌تواند مغایر اصل ملی بودن نفت باشد.

لازم به ذکر است که با توجه به محاسبه هزینه نفت خام در بنزین تولیدشده، بخشی از افزایش ناگهانی قیمت تمام‌شده بنزین به دلیل نوسانات شدید نفت خام در ماه‌های گذشته به‌ویژه پس از جنگ در ایران و بسته‌شدن تنگه هرمز است.

همان‌طور که از گزارش پالایشگاه تبریز پیداست، نرخ خرید هر مترمکعب نفت خام تا خردادماه 51 میلیون تومان و در تیرماه 60 میلیون تومان بوده است. یعنی هزینه نفت خام حدود 18 درصد افزایش داشته است. همین افزایش نرخ نفت خام یکی از دلایل افزایش قیمت بنزین در تیرماه نسبت به ماه‌های گذشته است.

تمامی موارد بیان‌‍شده در مورد محاسبه قیمت بنزین تولیدی توسط پالایشگاه‌های داخلی بود. این در حالی است که بخشی از نیاز کشور از طریق واردات تامین می‌شود. با توجه به تامین بخشی از نیاز بنزین از طریق واردات، فرمول جداگانه‌ای برای در نظر گرفتن نرخ واردات وجود دارد.

مالک شریعتی، عضو کمیسیون انرژی مجلس، در چهارمین کنفرانس و نمایشگاه بین‌المللی بهینه‌سازی مصرف و بهره‌وری انرژی ایران در ۱۷ آذر 1404، اعلام کرد: «محاسبه قیمت بنزین این طور است که ۹۰ درصد نرخ بنزین داخلی و ۱۰ درصد نرخ واردات است. تقریبا همگان بر سر این محاسبات توافق نظر دارند.»

او همان زمان اعلام کرده بود که نرخ بنزین با همین فرمول و بدون محاسبه نفت خام 15 هزار تومان است.

حال اگر قرار باشد نرخ 87 هزار تومان اعلام‌شده را مبنا در نظر بگیریم، با توجه به این که نرخ بنزین وارداتی حدود یک دلار است، نرخ بنزین تولید داخل باید حدود 76 هزار تومان در نظر گرفته شده باشد. در چنین شرایطی با فرمول بیان‌شده توسط عضو کمیسیون انرژی مجلس، نرخ بنزین حدود 87 هزار تومان می‌شود؛ یعنی همان رقمی که دولت در نظر داشت در کرمان پیاده کند.

البته باید گفت هیچ یک از مسئولان در مورد نحوه محاسبه رقم 87 هزار تومان اظهار نظری نداشتند و مشخص نیست این نرخ بر اساس فرمول بالا به دست آمده یا همان قیمت تمام‌شده بنزین پالایشگاهی است.

اگر قرار باشد نرخ تمام‌شده بنزین پالایشگاهی مبنای محاسبه باشد باید گفت با توجه به جدیدترین رقم اعلام‌شده یعنی نرخ بنزین تولیدی در پالایشگاه تبریز، قیمت حدود 88 هزار تومان است. البته این رقم در همه پالایشگاه‌ها با توجه به تکنولوژی‌های متفاوت یکسان نیست و همچنین رقم بنزین تولیدی در دیگر پالایشگاه‌ها تنها تا ماه خرداد در دسترس است و حدودا در بازه قیمتی 60 هزار تومان قرار دارند. اما با توجه به افزایش هزینه نفت خام، احتمال افزایش قیمت تمام‌شده بنزین در دیگر پالایشگاه‌ها نیز وجود دارد؛ رقمی که به نظر می‌رسد مبنای محاسبه نرخ بنزین توسط دولت باشد.

در این گزارش تلاش شد تا مبنای محاسبه بنزین 87 هزار تومانی توسط دولت نشان داده شود. با این حال، نیاز است که دولت و تمامی کسانی که این رقم را وارد افکار عمومی کرده‌اند نسبت به نحوه محاسبه آن پاسخ‌گو باشند و فرمول و نحوه محاسبه را در اختیار افکار عمومی قرار دهند.