آینده مبهم اقتصاد دیجیتال؛ رئیس اتحادیه کشوری کسب‌وکارهای مجازی: وابستگی کسب‌وکارها به اینترنت بین‌الملل بیش از ۵۰ درصد است/ در شرایط فعلی، کسب‌وکارها باید روش‌های جایگزین برای ادامه فعالیت خود پیدا کنند

ندا جعفری-  قطعی گسترده اینترنت در ایران وارد چهل‌وپنجمین روز خود شد. خاموشی مطلق شبکه دیجیتال  بیش از هزار ساعت شده است.  در تمام این روزها فقط یک درصد از مردم، آنهایی که اینترنت سفید داشتند توانستند به اینترنت بین‌الملل وصل شوند. از نگاه سیاست‌گذاران این سیاست در راه حفاظت از کشور و تامین امنیت بیشتر در دوران جنگ است. اما از نگاه کسب و کارها این رویکرد صرفا منجر به نابودی بخش عظیمی از اقتصاد کشور می‌شود. البته هنوز داده‌های رسمی در مورد میزان خسارت مربوط به قطعی گسترده اینترنت منتشر نشده است. ولی نگاهی به قطعی اینترنت در نیمه آخر سال گذشته نشان می‌دهد، در مقطع دی و بهمن ماه، روزانه حدود ۵ هزار میلیارد تومان از تراکنش‌های اینترنتی کاهش پیدا کرده بود. پیش‌بینی می‌شود این آمار در سال جاری بیش از پیش باشد.  در این روزها قطعی اینترنت بسیاری از کسب‌وکارها را با بحران جدی مواجه کرده است؛ چه آنهایی که صرفا در داخل ایران فعالیت می‌کنند و چه آنهایی که مبادلاتشان فراتر از مبادلات داخلی است. در این میان کسب و کارهای کوچک اینترنتی بیش از همه حتی بیش از کسب و کارهای بزرگ اینترنتی مورد آسیب قرار گرفته‌اند. به ‌طوری که فعالیت بخش بزرگی از کسب و کارهای کوچک اینترنتی متوقف شده است.  از نگاه فعالان اقتصادی، هر ساعت قطعی اینترنت یعنی یک فرصت از دست رفته، یک مشتری ناامید و هزینه‌ای بیشتر که روی دوش شرکت می‌افتد. زمانی که اینترنت قطع می‌شود، کسب‌وکارها دست و پا می‌زنند تا عملیات‌شان ادامه پیدا کند. بسیاری از شرکت‌ها سفارش‌های آنلاین دارند و وقتی سیستم از دسترس خارج شود، درآمد روزانه‌شان به‌شدت کاهش پیدا می‌کند. حتی کسب‌وکارهایی که فعالیت‌شان به نوعی آفلاین می‌شود، با تأخیر در پاسخ‌دهی و ناتوانی در ارسال اطلاعات درست روبرو می‌شوند.  اما این وضعیت تا چه زمانی ادامه دارد؟ هنوز هیچ پاسخ روشنی از سوی مقامات ایرانی در این زمینه داده نشده است. البته برخی مقامات پیش‌بینی می‌کنند، در صورت توافق قطعی ایران و امریکا اینترنت بین‌الملل برگردد. اما مساله این است که مشخص نیست که این توافق چه زمانی به نتیجه می‌رسد. 

اینترنت بین‌المللی کسب و کارها وصل شد؟

روز گذشته شایعاتی درباره اتصال تدریجی اینترنت بین‌الملل مطرح شد. سایت دیجیاتو دیروز نوشت، چهار وب‌سایت باز شده ولی مشخص نیست این مساله ناشی از یک اختلال است یا ادامه‌دار خواهد بود. همچنین معلوم نیست بازگشایی، محدود به این چهار وب‌سایت است یا وب‌سایت‌های بیشتری نیز در دسترس قرار گرفته‌اند. این چهار وب‌سایت عبارتند از Vercel، Next.js، SourceForge که در زمینه برنامه‌نویسی فعال هستند و وب‌سایت Let’s Encrypt که مرجع صدور رایگان گواهینامه‌های SSL و TLS برای امنیت وب‌سایت‌هاست.  در این بین روز گذشته خبرآنلاین نوشت، علی حکیم‌جوادی، رییس سازمان نظام صنفی رایانه‌ای کشور اعلام کرد که اینترنت ‌بین‌الملل برخی کسب‌وکارها برقرار شده است. اما او در مورد بازگشایی اینترنت بین‌المللی به صورت گسترده سخنی نگفت.   رییس سازمان نظام صنفی رایانه‌ای کشور توضیح داد؛ پیگیری‌های روزانه برای رفع مشکل دسترسی اینترنت بین‌الملل شرکت‌های فناور در جریان است. علی‌رغم برقراری دسترسی برخی کسب‌وکارها، زمان مشخصی برای اتصال اینترنت عمومی اعلام نشده است. 

تاثیر قطعی اینترنت بر رفتار مشتریان 

رضا الفت‌نسب، رییس اتحادیه کشوری کسب‌وکارهای مجازی در این خصوص به «اعتماد» می‌گوید: در شرایط فعلی، قطعی طولانی‌مدت اینترنت و محدودیت‌های دسترسی به سرویس‌های بین‌الملل بیشترین تأثیر را بر کسب‌وکارهای کوچک و متوسط گذاشته است به ویژه در بخش فروش و ارتباط با مشتریان. برخی از کسب‌وکارها برای انجام فعالیت‌های روزمره و بازاریابی آنلاین وابسته به اینترنت بین‌الملل هستند که ابزارهای تبلیغات، موتورهای جست‌وجو و پلتفرم‌های خارجی بخش مهمی از معماری اکوسیستم کسب‌وکارهای آنلاین را تشکیل می‌دهند.  او در ادامه توضیح می‌دهد: قطعی اینترنت باعث می‌شود مشتریان نتوانند به وب‌سایت‌ها دسترسی پیدا کنند و خریدهای خود را انجام دهند. بسیاری از کاربران، معمولا از طریق موتورهای جست‌وجو مانند گوگل، سایت‌های مورد نظر خود را پیدا می‌کنند که با محدودیت این دسترسی، کسب‌وکارها دچار کاهش فروش می‌شوند. همچنین، رفتار مشتریان در این فضا تغییر می‌کند و مردم بیشتر بر روی خریدهای ضروری و معیشتی تمرکز می‌کنند و خریدهای غیرضرور به تعویق می‌افتد. این امر، فشار مضاعفی بر کسب‌وکارهای کوچک و متوسط وارد می‌کند که منابع محدودتری دارند و به سرعت تحت تأثیر تغییر رفتار مصرف‌کننده قرار می‌گیرند. الفت‌نسب تاکید می‌کند: درصد بالایی از عملیات کسب‌وکارها به اینترنت بین‌الملل وابسته است، توسعه‌دهندگان، برنامه‌نویسان و تیم‌های فنی برای انجام فعالیت‌های خود نیازمند دسترسی به منابع بین‌المللی هستند. هرچند برخی از کسب‌وکارها تلاش می‌کنند وابستگی خود را کاهش دهند، اما معماری اکوسیستم و ابزارهای مورد استفاده این وابستگی را اجتناب‌ناپذیر می‌کند، بنابراین دسترسی محدود باعث اختلال در عملیات روزمره می‌شود.  او اضافه می‌کند: وابستگی کسب‌وکارها به اینترنت بین‌الملل بیش از ۵۰ درصد است و حتی در برخی کسب‌وکارها این میزان به شکلی بحرانی بالاست، کاهش دسترسی، توان عملیاتی کسب‌وکارها را کاهش می‌دهد و فرآیندهای فروش و بازاریابی را دچار مشکل می‌کند.  این فعال حوزه فناوری اطلاعات بیان می‌کند: در شرایط فعلی، کسب‌وکارها باید روش‌های جایگزین برای ادامه فعالیت خود پیدا کنند که برخی از کسب‌وکارها، حتی با ابزارهای غیر استاندارد، توانسته‌اند تا حدی فعالیت خود را حفظ کنند. این تجربه‌ها می‌تواند تبدیل به پروژه‌های آموزشی شود و در دوره‌های غیر بحرانی، کسب‌وکارها یاد بگیرند چگونه وابستگی به اینترنت بین‌الملل را مدیریت کنند و از ابزارهای جایگزین بهره‌مند شوند. او تأکید می‌کند: چاره‌ای جز مدیریت شرایط موجود وجود ندارد و کسب‌وکارها نمی‌توانند منتظر دسترسی کامل اینترنت باشند و باید با ابتکار عمل، فعالیت‌های خود را ادامه دهند.  الفت‌نسب تصریح می‌کند: قطعی اینترنت تنها عامل کاهش فروش نیست و شرایط اقتصادی و اجتماعی کشور نقش بسیار مهمی دارد و مردم به دلیل فشارهای مالی و نگرانی‌های عمومی، خریدهای خود را محدود می‌کنند. این وضعیت به نوعی شبیه شرایط جنگی است و کاهش قدرت خرید و تغییر اولویت‌های مصرف‌کننده، فشار بیشتری بر کسب‌وکارها وارد می‌کند.  او اضافه می‌کند: کسب‌وکارها نمی‌توانند صرفا با تمرکز بر قطعی اینترنت، مشکل خود را حل کنند و باید شرایط کلان اقتصادی و اجتماعی را نیز مدنظر قرار دهند و با انعطاف‌پذیری، مدل‌های خود را تطبیق دهند.  الفت‌نسب اشاره می‌کند: پیامد اصلی قطعی طولانی اینترنت کاهش فروش و محدودیت در بازاریابی آنلاین است، چرا که دسترسی محدود به سرویس‌های بین‌الملل، موجب می‌شود کسب‌وکارها نتوانند به مشتریان جدید دست پیدا کنند و ارتباط با مشتریان موجود مختل شود. 

او ادامه می‌دهد: این پیامدها، در کنار فشارهای اقتصادی، موجب می‌شود کسب‌وکارها به دنبال راهکارهای خلاقانه باشند و استفاده از شبکه‌های داخلی، پلتفرم‌های جایگزین و روش‌های ارتباطی جدید می‌تواند بخشی از این چالش‌ها را کاهش دهد.  الفت‌نسب به کسب‌وکارها توصیه می‌کند تا وابستگی به اینترنت بین‌الملل را کاهش دهند و روش‌های جایگزینی را بیاموزند و در شرایط غیر بحرانی، آموزش و آماده‌سازی کسب‌وکارها برای مواجهه با محدودیت‌ها ضروری است.  او اضافه می‌کند: همکاری نزدیک با حاکمیت و نهادهای مرتبط، می‌تواند به کاهش آسیب‌ها کمک کند و به جای تمرکز بر انتقاد و بررسی گذشته، باید با آرامش و تمرکز بر حل مساله، شرایط موجود را مدیریت کنیم.  رضا الفت‌نسب در پایان تأکید می‌کند: هدف ما حفظ کسب‌وکارها و حمایت از بخش خصوصی است و با همکاری، تدبیر و انعطاف‌پذیری می‌توانیم شرایط فعلی را مدیریت کنیم و زمینه بازگشت آرامش به بازارها و فعالیت‌های آنلاین را فراهم کنیم. دغدغه بنده صرفا کسب‌وکارها نیست، بلکه بقای کشور و ایجاد شرایطی پایدار برای فعالیت اقتصادی است که با کنار هم بودن، تعامل سازنده و آموزش، می‌توانیم از این بحران عبور کنیم و کسب‌وکارهای اینترنتی را برای آینده آماده کنیم. 

وابستگی کسب‌وکارها به اینترنت 

 نیما قاضی، رییس انجمن تجارت الکترونیک، در گفت‌وگو با «اعتماد» اعلام می‌کند: قطعی طولانی‌مدت و گسترده اینترنت در سال‌های اخیر بیشترین آسیب را به کسب‌وکارهای کوچک و متوسط وارد کرده است به ویژه در حوزه تجارت الکترونیک.  او ادامه می‌دهد: دسترسی مردم به پلتفرم‌ها و سرویس‌های آنلاین به اینترنت وابسته است و هنگامی که اینترنت دچار اختلال می‌شود، فعالیت بسیاری از کسب‌وکارها متوقف می‌شود و مشتریان بالقوه از دست می‌روند.  قاضی توضیح می‌دهد: بخش زیادی از عملیات کسب‌وکارها به اینترنت وابسته است و برخی کسب‌وکارها مانند صرافی‌های آنلاین، پلتفرم‌های گردشگری و سرویس‌های مالی وابستگی شدید دارند و بدون اینترنت، فعالیت آنها متوقف می‌شود. حتی کسب‌وکارهایی که فرآیندهای داخلی آنها کمتر به اینترنت وابسته است، باز هم به دلیل نیاز برنامه‌نویسان، تیم‌های دیجیتال مارکتینگ، نگهداری سرورها و امنیت، نیازمند اتصال دایمی هستند. بنابراین بیش از ۵۰ درصد فعالیت‌های روزانه کسب‌وکارها وابسته به اینترنت است. او اضافه می‌کند: وابستگی کسب‌وکارها به اینترنت داخلی و بین‌الملل باعث می‌شود حتی محدودیت کوتاه‌مدت، فعالیت‌های تجاری را تحت تأثیر قرار دهد، برای مثال، عدم دسترسی به موتورهای جست‌وجو و شبکه‌های اجتماعی، موجب کاهش ارتباط با مشتریان و محدود شدن فروش می‌شود.  رییس انجمن تجارت الکترونیک توضیح می‌دهد: بررسی‌های دی و بهمن ماه سال گذشته نشان می‌دهد؛ روزانه حدود ۵ هزار میلیارد تومان از تراکنش‌های اینترنتی کاهش پیدا کرده است. اگر این تراکنش‌ها را بر اساس کمیسیون فروش ۱۰ تا ۱۵ درصد محاسبه کنیم، روزانه نیم تا یک هزار میلیارد تومان درآمد کسب‌وکارها از دست رفته است و این عدد نشان‌دهنده خسارت مالی شدید قطعی اینترنت است.  قاضی می‌گوید: این کاهش درآمد تنها بخشی از اثر قطعی اینترنت است و دسترسی کاربران به پلتفرم‌ها نیز محدود می‌شود و بسیاری از مشتریان بالقوه به‌طور کامل از دست می‌روند. بیش از ۶۰ تا ۷۰ درصد دسترسی مردم به کسب‌وکارها از طریق موتورهای جست‌وجو و شبکه‌های اجتماعی انجام می‌شود و زمانی که اینترنت قطع می‌شود، این مسیرها مختل می‌شود و کاربران نمی‌توانند مستقیما به آدرس دامنه کسب‌وکارها مراجعه کنند. قاضی توضیح می‌دهد: کسب‌وکارهای کوچک و متوسط آسیب‌پذیرتر هستند و پلتفرم‌های بزرگ به دلیل نصب گسترده روی گوشی‌های کاربران، کمتر دچار افت دسترسی می‌شوند اما کسب‌وکارهای کوچک که وابسته به جست‌وجوی کاربران و شبکه‌های اجتماعی هستند، به‌شدت متضرر می‌شوند. بنابراین قطعی اینترنت اثر مستقیم و محسوس بر فروش و تداوم فعالیت آنها دارد.  او اضافه می‌کند: هر ساعت قطعی اینترنت باعث خسارت مالی و از دست رفتن مشتری می‌شود و این خسارت نه تنها عددی است بلکه موجب کاهش تعامل کاربران و اعتماد آنها به کسب‌وکارها نیز می‌شود.   قاضی تأکید می‌کند: کسب‌وکارها باید روش‌های جایگزین برای حفظ ارتباط با مشتریان پیدا کنند و استفاده از اپلیکیشن‌ها، پلتفرم‌های داخلی و ابزارهای دیجیتال که وابستگی به اینترنت بین‌الملل را کاهش می‌دهد، می‌تواند بخشی از آسیب‌ها را کاهش دهد.  او ادامه می‌دهد: تجربه محدودیت‌ها باید تبدیل به پروژه‌های آموزشی شود، کسب‌وکارها در دوره‌های غیر بحرانی باید یاد بگیرند چگونه وابستگی خود به اینترنت بین‌الملل را مدیریت کنند و با ابزارهای جایگزین، فعالیت خود را ادامه دهند.   قاضی می‌گوید: چاره‌ای جز آماده‌سازی کسب‌وکارها وجود ندارد و مردم نمی‌توانند منتظر بازگشت کامل اینترنت باشند و باید با ابتکار عمل، فعالیت‌های خود را مدیریت کنند.  رییس انجمن تجارت الکترونیک توضیح می‌دهد: هدف ما حفظ تداوم کسب‌وکارها و حمایت از بخش خصوصی است و همکاری نزدیک با حاکمیت و نهادهای مرتبط می‌تواند به کاهش آسیب‌ها کمک کند.  او اضافه می‌کند: تمرکز بر حل مساله و همکاری، به جای انتقاد از گذشته، راهکار موثر برای عبور از بحران فعلی است. با تدبیر، انعطاف‌پذیری و آموزش، کسب‌وکارها می‌توانند شرایط موجود را مدیریت کرده و زمینه بازگشت آرامش و فعالیت پایدار را فراهم کنند.  قاضی تأکید می‌کند: دغدغه اصلی، نه تنها حفظ کسب‌وکارها بلکه ایجاد شرایطی پایدار برای فعالیت اقتصادی است که با همکاری، آموزش و آماده‌سازی، می‌توان از اثرات منفی قطعی اینترنت کاست و کسب‌وکارهای آنلاین را برای آینده آماده کرد. 

آسیب مستقیم به درآمد و عملیات 

 شهاب جوانمردی، نایب‌رییس اتاق بازرگانی تهران در مورد قطعی طولانی مدت اینترنت به «اعتماد» می‌گوید: کسب و کارها معمولا با توجه به شرایط کشور به دنبال راه‌حل‌های دیگری هستند اما زمان قطعی اینترنت بیشتر فری لنسرها از این وضعیت آسیب می‌بینند.  او می‌گوید: قطعی اینترنت نه تنها عملیات روزمره شرکت‌ها را مختل می‌کند، بلکه هزینه‌های پنهان و آشکار را افزایش می‌دهد و اعتماد مشتریان را کاهش می‌دهد. بسیاری از کسب‌وکارها هنوز اثر دقیق این قطعی را محاسبه نکرده‌اند و عمدتا به دنبال راه‌حل‌های جایگزین می‌روند.  جوانمردی تأکید می‌کند: قطعی طولانی اینترنت تأثیر مستقیمی روی درآمدها دارد، کسب‌وکارهایی که فعالیت‌شان با خارج از کشور مرتبط است، بیشترین ضربه را می‌بینند. سفارش‌های آنلاین متوقف می‌شود، عملیات ارسال و دریافت داده‌ها با تأخیر روبرو می‌شود و در نتیجه درآمد روزانه کاهش می‌یابد.  او ادامه می‌دهد: علاوه بر کاهش درآمد، هزینه‌ها هم افزایش پیدا می‌کند. استفاده از اینترنت پشتیبان، VPN یا موبایل دیتا برای ادامه کار هزینه قابل توجهی روی دوش شرکت‌ها می‌گذارد. این فشار مالی به ویژه برای کسب‌وکارهای کوچک و متوسط قابل توجه است. به گفته جوانمردی، بسیاری از سامانه‌ها و نرم‌افزارهای داخلی به‌روزرسانی نشده‌اند که این ضعف باعث شده تا فضای بازار خاکستری ایجاد شود؛ جایی که خدمات و محصولات غیررسمی برای جبران کمبودها وارد عمل می‌شوند که این روند نه تنها امنیت اطلاعات را تهدید می‌کند، بلکه امکان رقابت سالم را هم کاهش می‌دهد.  او همچنین درباره موتورهای جست‌وجوی داخلی که هنوز مبتدی هستند و اطلاعات مفید کافی ارایه نمی‌دهند، توضیح می‌دهد: دلیل آن این است که وقتی کاربران نمی‌توانند نیاز خود را برآورده کنند، به سرویس‌های خارجی رو می‌آورند و سرمایه‌گذاری روی توسعه داخلی کاهش می‌یابد.  جوانمردی معتقد است؛ مشکل دیگر به مدل مالی و سرمایه‌گذاری برمی‌گردد، بسیاری از محصولات داخلی بدون درآمد پایدار توسعه می‌یابند و وابسته به بودجه دولتی یا سرمایه محدود هستند. بدون درآمد مستمر و چرخه سرمایه‌گذاری، محصولات داخلی به بلوغ نمی‌رسند و نمی‌توانند نیاز واقعی کاربران را برآورده کنند.  او اضافه می‌کند: شرکت‌ها معمولا بخشی از درآمد تبلیغاتی خود را صرف توسعه محصول می‌کنند. وقتی این پشتوانه مالی وجود ندارد، محصولات نمی‌توانند ارتقا یابند یا به نسخه‌های بالغ و کاربردی برسند. جوانمردی راهکارهای عملی را در دو سطح کوتاه‌مدت و بلندمدت توصیه می‌کند؛ در راهکار کوتاه‌مدت استفاده از اینترنت پشتیبان مانند؛ موبایل دیتا، LTE یا ماهواره. ذخیره اطلاعات حیاتی به‌صورت آفلاین برای ادامه عملیات ضروری و تقسیم وظایف تیم به گونه‌ای که کارهای غیرآنلاین هم قابل انجام باشند.  و در بلندمدت سرمایه‌گذاری هدفمند روی محصولات داخلی با تمرکز بر نیاز واقعی کاربران، ارتقای امنیت سامانه‌ها و به‌روزرسانی مداوم نرم‌افزارها و ایجاد مدل مالی انعطاف‌پذیر که امکان توسعه محصولات حتی با محدودیت بودجه را فراهم کند.  جوانمردی تأکید می‌کند: مدیریت بحران از اهمیت بالایی برخوردار است و شرکت‌ها باید دقیق بدانند قطعی اینترنت چه تأثیری روی درآمد و هزینه‌ها می‌گذارد. شناسایی کاربران و کارشناسان حیاتی، تدوین پروتکل‌های مشخص و ثبت خسارت‌ها برای تصمیم‌گیری بهتر ضروری است.  به گفته شهاب جوانمردی، قطعی اینترنت صرفا یک مشکل فنی نیست، بلکه یک چالش مدیریتی، مالی و استراتژیک است. کسب‌وکارها بدون برنامه جایگزین، بدون سرمایه‌گذاری مناسب و بدون مدیریت حرفه‌ای، آسیب جدی می‌بینند و بازار داخلی توان رقابت ندارد. ترکیب راهکارهای کوتاه‌مدت و بلندمدت، همراه با مدیریت دقیق، می‌تواند این بحران را کنترل کند و حتی فرصت‌هایی برای رشد و توسعه ایجاد کند.