جزئیات تازه از پول‌های بلوکه‌شدهٔ ایران در بانک‌های خارجی

دکتر سعیدرضا عاملی – استاد گروه ارتباطات و مطالعات جهانی و عضو فرهنگستان علوم جمهوری اسلامی ایران نوشت: مسدودسازی دارائی کشورها، به‌نوعی ادامه روحیه غارتگری منابع مربوط به مردم است. اعتباراتی که می‌تواند موجب توسعه و پیشرفت کشورها یا توسعه خدمات به مردم از جنس توسعه خدمات بهداشت و درمان، توسعه راه‌ها و ظرفیت‌های ارتباطی و تقویت بنیه ملی در حوزه‌های آموزش عمومی و آموزش عالی یا حتی ظرفیت‌سازی برای تأمین اجتماعی و حمایت از گروه‌های کم‌درآمد جامعه شود. 

رویه مسدود‌سازی دارائی‌ها جمهوری اسلامی ایران، با آغاز دوره انقلاب اسلامی شروع شد. از زمان آغاز انقلاب اسلامی، دولت ایران و نهادهای وابسته به آن مشمول سیستم پیچیده و لایه‌بندی شده‌ای از توقیف دارایی‌ها، دستورات مسدودسازی و پیوست‌های قضایی شدند. 

در این گزارش تلاش شده است دسته‌بندی حتی‌الامکان جامعی از این دارایی‌ها ارائه داده و سازوکارهای قانونی، توزیع جغرافیایی و سیر تکامل زمانی اقدامات تحمیل شده توسط ایالات متحده، سازمان ملل متحد و سایر حوزه‌های قضایی بین‌المللی تحت‌تأثیر این دو را بررسی می‌کند.

تا فروردین ۱۴۰۵، چشم‌انداز دارایی‌های مسدود شده ایران تحت ادعاهایی شامل الزامات عدم اشاعه هسته‌ای، اهداف مبارزه با تروریسم و اخیراً بازگشت خودکار تحریم‌های چندجانبه در سال ۱۴۰۴ شکل‌گرفته است.

ارقام ذکر شده در این گزارش، صرفاً مبالغ خالص مسدود شده و مربوط به ارزش خالص آنها به دلار آمریکا در سالِ توقیف است و لذا میزان افزایش حاصل از تورم دلار یا ارزش روزِ دارایی‌های غیرنقدی در محاسبات لحاظ نشده است. دارائی شامل منابع دولتی و بخش خصوصی است.

1. اتحادیه اروپا (مجموع)

تقریباً ۳۵ میلیارد دلار از دارایی‌های بانکی، نفتی و بانک مرکزی ایران در سراسر سیستم مالی اتحادیه اروپا نگهداری می‌شود. این دارایی‌ها تا سال ۱۴۰۴ تحت چارچوب‌های تحریمی اتحادیه اروپا در پی اقدامات بازگشت خودکار تحریم‌ها مسدود شده‌اند (اتحادیه اروپا، ۱۴۰۴).

 

2. امارات متحده عربی | بین 20 تا 50 میلیارد دلار

بین ۲۰ تا ۵۰ میلیارد دلار از دارایی‌های ایران با ادعای ارتباط داشتن این وجوه با اموری که برای دورزدن تحریم‌ها استفاده شده است در بانک‌های دبی و ابوظبی نگهداری می‌شود. 

این دارایی‌ها تا سال ۱۴۰۵ در چارچوب «جنگ رمضان» (یا به اصطلاح عملیات خشم حماسی) و ادعای تعیین هویت‌های مرتبط با سپاه پاسداران انقلاب اسلامی، تحت بررسی یا محدودیت قرار گرفته‌اند (وزارت خزانه‌داری ایالات متحده، ۱۴۰۴).

3. آمریکا (اقدامات تلافی‌جویانه گروگان‌گیری) | 9.04 میلیارد دلار

مجموع دارایی‌های متنوع ایران مسدود شده تحت فرمان اجرایی ای.او 12170 طی سال‌های ۱۹۷۹ تا ۱۹۸۱ حدود ۱۱.۹۴ میلیارد دلار (به ارزش ۱۹۸۰) برآورد می‌شود که شامل ۹۴۰ میلیون دلار ذخایر طلا در فدرال رزرو نیویورک، ۱.۴ میلیارد دلار اوراق بهادار و اوراق‌قرضه در فدرال رزرو نیویورک، ۵.۵ میلیارد دلار سپرده‌های فراساحلی در شعب اروپایی بانک‌های آمریکایی، ۲.۲ میلیارد دلار سپرده‌های داخلی در بانک‌های آمریکا، حدود ۴۰۰ میلیون دلار تجهیزات نظامی در اختیار وزارت دفاع آمریکا و حدود ۱.۵ میلیارد دلار دارایی‌های فیزیکی در نقاط مختلف ایالات متحده است که همگی در چارچوب اقدامات تلافی‌جویانه پس از بحران گروگان‌گیری مسدود شدند.

حدود ۲.۹ میلیارد دلار از این وجه در چارچوب توافقات الجزایر در سال ۱۹۸۱ مستقیماً به ایران بازگردانده شد، اما نزدیک به ۸ میلیارد دلار در حساب‌های امانی باقی مانده است.

 

4. آمریکا (دارایی‌های بانک مرکزی) | 2 میلیارد دلار

حدود ۲ میلیارد دلار از دارایی‌های بانک مرکزی ایران در سیستم مالی آمریکا، از جمله حساب‌های مرتبط با سیتی‌بانک، نگهداری می‌شود. این دارایی‌ها از سال ۱۳۹۱ به بعد تحت فرمان اجرایی ۱۳۵۹۹ و قوانین تحریمی مرتبط با تروریسم مسدود شده‌اند (سرویس تحقیقات کنگره، بی.تا.؛ دفتر کنترل دارایی‌های خارجی وزارت خزانه‌داری آمریکا، بی.تا.).

 

5. آمریکا (دارایی‌های دیپلماتیک و املاک) | 50 میلیون دلار

تقریباً ۵۰ میلیون دلار از دارایی‌های دیپلماتیک و املاک و مستغلات ایران تحت نظر اداره مأموریت‌های خارجی آمریکا قرار دارد. این دارایی‌ها از سال ۱۳۶۰ تحت قانون اختیارات اقتصادی در شرایط اضطراری بین‌المللی و مقررات کنترل دارایی‌های ایران مسدود شده‌اند (سرویس تحقیقات کنگره، بی.تا.؛ دفتر کنترل دارایی‌های خارجی وزارت خزانه داری آمریکا، بی.تا.).  

 

6. آمریکا (پرونده املاک منهتن) | بین 500 میلیون تا 1 میلیارد دلار

بین ۵۰۰ میلیون تا ۱ میلیارد دلار از اموال ملموس مرتبط با ایران، از جمله آسمان‌خراش شماره ۶۵۰ در خیابان پنجم و دارایی‌های بنیاد علوی، از سال ۱۳۸۸ تحت اجرای قوانین مرتبط با قانون اختیارات اقتصادی در شرایط اضطراری بین‌المللی و در ارتباط با منافع بانک ملی، مسدود و مشمول مصادره مدنی شده‌اند (دفتر دادستانی آمریکا، منطقه جنوبی نیویورک، بی.تا.).

7. بریتانیا | 24.2 میلیون دلار

حدود ۲۴.۲ میلیون دلار (۱۹.۳ میلیون پوند) از دارایی‌های تعیین‌شده ایران در سیستم مالی بریتانیا و تحت صلاحیت دفتر اجرای تحریم‌های مالی نگهداری می‌شود. این دارایی‌ها از سال ۱۴۰۳-۱۴۰۴ به بعد تحت تحریم‌های بریتانیا و همسو با اقدامات سازمان ملل متحد مسدود شده‌اند (دفتر اجرای تحریم‌های مالی بریتانیا، ۱۴۰۴).

 

8. بلژیک (غیر از موارد لحاظ شده در اتحادیه اروپا) | 11.7 میلیارد دلار

تقریباً ۱۱.۷ میلیارد دلار (معادل ۱۰ میلیارد یورو) از اوراق بهادار و وجوه نقد ایران در شرکت یوروکلیر و سیستم‌های مالی مرتبط در بلژیک نگهداری می‌شود. این دارایی‌ها در سال ۱۴۰۴ تحت مقررات شماره ۱۹۸۰/۲۰۲۵ اتحادیه اروپا (اقدامات بازگشت خودکار تحریم‌ها) مسدود شده‌اند (بانک یوروکلیر، ۱۴۰۳-۱۴۰۴).

 

9. چین | بین 20 تا 31.2 میلیارد دلار

بین ۲۰ تا ۳۱.۲ میلیارد دلار از وجوه امانی تجاری ایران (به ارز یوآن) در بانک کونلون نگهداری می‌شود. این دارایی‌ها از سال ۱۳۹۷ تحت تحریم‌های ثانویه رژیم آمریکا و چارچوب‌های قانون جامع تحریم‌ها، پاسخگویی و محروم‌سازی ایران محدود شده‌اند (کمیسیون بررسی اقتصادی و امنیتی آمریکا و چین، بی.تا.).

 

10. ژاپن | بین 1.5 تا 3 میلیارد دلار

حساب‌های درآمد نفتی ایران به ارزش تقریبی ۱.۵ تا ۳ میلیارد دلار در بانک‌های میتسوبیشی یو.اف.جی و میزوهو نگهداری می‌شود. این وجوه از سال ۱۳۹۷ محدود یا مسدود شده‌اند و بنا بر گزارش‌ها تا سال ۱۴۰۴ به دلیل تحریم‌های ثانویه رژیم آمریکا و اقدامات بازگشت خودکار تحریم‌ها همچنان تحت تأثیر قرار دارند (وزارت دارایی ژاپن، بی.تا.).

11. عراق | 10 میلیارد دلار

تقریباً ۱۰ میلیارد دلار از وجوه مربوط به پرداخت‌های واردات انرژی ایران در بانک تجارت عراق نگهداری می‌شود. این وجوه از سال ۱۳۹۷ به بعد تحت معافیت‌های تحریمی رژیم آمریکا و محدودیت‌های مربوط به بانک تجارت عراق، محدود یا در حساب‌های امانی نگهداری شده‌اند (وزارت امور خارجه آمریکا، بی.تا.).

 

12. قطر | 6 میلیارد دلار

تقریباً ۶ میلیارد دلار از درآمدهای نفتی ایران از کره جنوبی منتقل شده و در حساب‌های بانک مرکزی قطر و بانک الاهلی نگهداری می‌شود. این وجوه از سال ۱۴۰۲ تحت تفاهم ایالات متحده و قطر در خصوص استفاده‌های بشردوستانه محدود شده‌اند (بیانیه‌های کاخ سفید به نقل از فاکس نیوز، ۱۴۰۲).

 

13. کره جنوبی | 1 میلیارد دلار

درآمدهای نفتی ایران به ارزش تقریبی ۷ میلیارد دلار در بانک ووری و بانک صنعتی کره نگهداری می‌شد. این وجوه از سال ۱۳۹۷ به دلیل تحریم‌های ثانویه ایالات متحده پس از خروج این کشور از برنامه جامع اقدام مشترک محدود شده‌اند. 6 میلیارد دلار از این مبلغ به قطر منتقل شد و یک میلیارد دلار آن همچنان در اختیار کره جنوبی است (وزارت خزانه داری آمریکا، ۱۴۰۲).

 

14. لوکزامبورگ (غیر از موارد لحاظ شده در اتحادیه اروپا) | بین 1.6 تا 1.7 میلیارد دلار

تقریباً ۱.۶ تا ۱.۷ میلیارد دلار از اوراق بهادار بانک مرکزی ایران در شرکت پایاپای کلیر استریم (متعلق به بورس آلمان) نگهداری می‌شود. این دارایی‌ها از سال ۱۳۹۴-۱۳۹۵ به دلیل تحریم‌های رژیم آمریکا و دعاوی حقوقی مرتبط با تروریسم مسدود شده‌اند (مستندات پرونده ایران و کلیر استریم، بی.تا.).

15. هند | 5.3 میلیارد دلار

تقریباً ۵.۳ میلیارد دلار از پرداخت‌های نفتی ایران در بانک یو.سی.او (حساب‌های امانی به روپیه) نگهداری می‌شود. این دارایی‌ها از سال ۱۳۹۱ محدود شده و در سال ۱۳۹۷ به دلیل تحریم‌های ثانویه رژیم آمریکا بر سازوکارهای تجارت نفت، این محدودیت‌ها تقویت شده است (اتحاد علیه ایران هسته‌ای، بی.تا).

 

***

 

مجموع دارایی‌های مسدود یا توقیف شده ایران از سال 1358 تا کنون در سراسر جهان، رقم خالصی بین 123.714 تا 167.014 میلیارد دلار برآورد می‌شود. 

این ارقام، اولاً به دلیل تغییر ارزش دلاری دارایی‌های غیرنقدی در طول زمان (تورم دلاری) و ثانیاً به دلیل اختلاف‌نظر بین منابع مختلف، اغلب تقریبی و گمانه‌زنی هستند. در منابع بانک مرکزی جمهوری اسلامی ایران یا دیگر نهادهای مسئول کشور در این زمینه نیز آمار قابل اتکایی یافت نمی‌شود. برای تنظیم گزارش حاضر تلاش شده است متقن‌ترین منابع رسمی و دقیق‌ترین گمانه‌ها ملاک قرار گیرد.