گزارش روزنامه اعتماد از وضعیت دانشگاهی رشته موسیقی در ترمی که با جنگ گذشت/ کلاس‌های خالی!

سیمین سلیمانی-در ماه‌های گذشته، بسیاری از کلاس‌های حضوری دانشگاه‌ها تعطیل شدند و آموزش دروس به صورت مجازی ارایه شد. این شکل آموزش، آسیب‌ها و مشکلات زیادی را پیش روی اساتید دانشگاه و دانشجویان قرار داد؛ اما این چالش‌ها برای رشته‌هایی که دروس عملی دارند، دوچندان بود. تمرکز ما در این گزارش به روی رشته‌های هنری و در اینجا خاصه رشته موسیقی است. رشته‌ای که به ابزار و آموزش عملی گره خورده است؛ چنین دروسی اغلب نیازمند این هستند که دانشجو بتواند دسترسی به استاد خود داشته باشد و در این دسترسی حرکات استاد را ببیند و از سویی در رشته موسیقی «شنیدن» اهمیت ویژه‌ای دارد، پس دانشجو باید صدا را با کیفیت بالا بشنود و از محیط کارگاه و امکانات دانشگاه استفاده کند، اما با شرایطی که به وجود آمد، این اتفاق نیفتاد، حتی به گفته مدرسان و دانشجویان کیفیت پایین امکانات و سرعت کم اینترنت در کلاس‌های آنلاین هم مشکل‌ساز بود و کیفیت همان کلاس‌های آنلاین نیز پایین توصیف شد. تمام این مشکلات و مسائل سبب شد که جریان آموزش موسیقی در دانشگاه‌ها پروسه دیگری را طی کند، پروسه‌ای که به اعتقاد خیلی از اساتید و مدرسان دانشگاه، آموزش را دچار افت شدید کرد.

به گزارش اعتماد، سراغ چند نفر از مدرسان دانشگاه رفتیم و از آنها خواستیم که تجربه خود را در چند ماه اخیر توصیف کنند و بگویند که کلاس‌ها و آموزش به دانشجویان که حالا بسیاری‌شان در آستانه یا درگیر امتحانات پایان ترم هستند، چطور پیش رفته و غیرحضوری بودن کلاس‌ها چه تبعاتی را در پی داشته است. اغلب مدرسان کیفیت آموزش را به دلایل مختلف در چند ماه اخیر ناقص و ناکافی دانستند، دلایلی از جمله مهیا نبودن بستر آموزش آنلاین، تمرکز و انگیزه ناکافی دانشجویان و موضوعات دیگر. در ادامه از آنها پرسیدیم آیا راهکاری برای جبران این خسارت‌های آموزشی می‌بینند یا خیر؟

کامل نبودن تجهیزات برای تدریس طینوش بهرامی

بخش عمده‌ای از آموزش موسیقی به صورت عملی است و البته که رشته موسیقی جنبه‌های نظری هم دارد که هر دو مستلزم استفاده از ابزارهای مختلف است. بخشی از تدریس، ماهیت توصیفی دارد که استاد ملزم به ارایه آن است. با توجه به اینکه در این چند ماه آموزش حضوری عملا تعطیل بود همه این بخش‌ها باید در فضای مجازی تدریس می‌شد که هر یک چالش‌های خاص خود را در فرآیند آموزش آنلاین با بستر موجود در دانشگاه‌ها به همراه داشتند. در بخش عملی، استاد با دانشجو از نزدیک ارتباط می‌گیرد و او را آماده می‌کند تا فراگیری برایش قابل درک باشد که بزرگ‌ترین چالش در این دروس است.

از طرفی امکان این ارتباط از نزدیک قطع شد و از سویی همان ارتباط آنلاین هم کیفیت حداقلی را نداشت. اول اینکه سامانه در اختیار دانشگاه چند بار برای ما تغییر کرد و از سامانه‌های مختلفی استفاده می‌شد. دوم، امکانات سخت‌افزاری فراهم شده جامع و کامل نبود؛ به عنوان مثال، تجهیزات ضبط صدا به دلیل هزینه بالا تهیه نمی‌شوند، بنابراین دانشجو قادر به استفاده مجدد از محتوای ضبط شده‌ کلاس در زمان‌های آتی نیست، تمام اینها برای رشته موسیقی لازم است، چون فراگیری دانشجویان این رشته به صدا و کیفیت آن گره خورده است. 

از موارد عمومی که تمام دانشجویان و اساتید با آن درگیر بودند نظیر اینکه هر فرد باید با اینترنت و ابزار شخصی خودش کار می‌کرد و کیفیت و نوع اتصالات اینترنتی، منجر به تنوع کیفی در برگزاری کلاس‌ها هم می‌شد، بگذریم؛ هزینه‌های همه اینها هم بر دوش مدرسان و دانشجویان بود. ضبط برخی کارها با کیفیت حداقلی مناسب دانشجویان رشته موسیقی، چیزی نیست که بتوان از آن گذشت. چگونه با کیفیت نامناسب صدا و تصویر و ابزار ضبط می‌توان دانشجوی موسیقی را آموزش داد، بعد از همه اینها آپلود و دانلود این فایل‌ها بودند که واقعا در این چند ماه با مشکل جدی مواجه بود.

تمام موارد فوق، در حالی مطرح می‌شوند که بخش آموزش دانشگاه فعال بود و به‌طور طبیعی باید مدرس قادر به حضور فیزیکی در دانشگاه باشد تا دست‌کم با استفاده از اینترنت پرسرعت دانشگاه و ابزار لازم، کلاس خود را برگزار کند که چنین نشد. دسترسی مدرسان به ابزار حداقلی مانند پد لمسی و اینترنت پرسرعت کمترین بستری بود که می‌شد مهیا کرد. آیا مدرس باید خود نسبت به تهیه این لوازم اقدام کند یا دانشگاه ‌باید امکانات لازم را فراهم آورد و به مدرس اجازه دهد تا در محل دانشگاه، فرآیند تدریس خود را پیش ببرد، من و خیلی از مدرسان دیگر مجبور بودیم برای اینکه درس را پیش ببریم خودمان این ابزار را تهیه کنیم. بخش عملی رشته موسیقی، با مشکلات بسیار بیشتری مواجه بود. در این چند ماه مشکلات عدیده‌ای در رفت و برگشت صدا وجود داشت و تدریس باید به گونه‌ای می‌بود که برای دانشجو ضبط و ارسال شود، امری که خود مستلزم صرف زمان برای بارگذاری از یک سو و دریافت از سوی دیگر است.

بی‌انگیزگی دانشجویان

بی‌تعارف باید بگویم که در ترم گذشته، نه آموزش عملی برای هنرجویان به وقوع پیوست و نه آموزش نظری. متاسفانه دانشجویان به دلیل شرایط موجود انگیزه لازم را هم نداشتند. با تمام این توصیف‌ها دانشجو وارد کلاسی می‌شود، کلاسی که صدا به‌طور مداوم قطع و وصل می‌شود و از شنیدن صدای صحیح که رکن اصلی آموزش موسیقی است، هم محروم است و خود نیز از امکانات مناسبی برخوردار نیست و در نهایت، از تلفن همراه خود برای حضور در کلاس دانشگاه استفاده می‌کند.

بارها پیش آمده که از دانشجویان خواسته‌ام دوربین تلفن همراه خود را روشن کنند تا وضعیت محل استقرار آنها را ببینم که آیا تمرکز کافی برای فراگیری دارند یا نه؛ خیلی‌ها بدون تصویر وارد می‌شدند و بسیاری در جای مناسب آموزش حضور نداشتند؛ با این اوصاف چگونه دانشجو تمرکز لازم برای بهره‌مندی از کلاس را دارد؟

لزوم تهیه پکیج‌های آموزشی برای جبران 

کیفیت آموزش برای دروس نظری رشته موسیقی کافی نبود چه برسد به دروس عملی؛ شرایط به مراتب برای کارهای عملی وخیم‌تر بود. دانشجو نیازمند شنیدن، دیدن و طرح پرسش است، اما ما به زحمت قادر به ارسال یک ویدیو بودیم تا به صورت آفلاین مشاهده شود. به هر حال انتظار می‌رفت که کلاس‌ها حضوری شوند وقتی تجمعات مختلف صورت می‌گیرد و خطری هم افراد مختلف را تهدید نمی‌کند، چرا دانشگاه تعطیل شود. این تعطیلی اصلا به سود اساتید و دانشجویان نبود به خصوص در رشته‌ای که بخش عمده آن عملی کار می‌شود. با شرایط کنونی حداقل لازم است که دانشگاه‌ها برای دروس عملی مانند رشته موسیقی، فضایی مناسب و امکاناتی را فراهم آورند تا بتوان پکیج‌هایی را تعریف کرد که با کیفیت بالا ضبط و ثبت شوند تا شاید بخشی از این آسیب جبران شود. این امر نیازمند برنامه‌ریزی است تا اساتید امکاناتی در دانشگاه داشته باشند و این بسته‌های آموزشی را تهیه کنند و دانشگاه هم آن را در اختیار دانشجویان قرار دهد.

رشته موسیقی نیازمند ابزار و آموزش عملی  مظفر فرزین ابراهیمی

در ابتدای بحث لازم می‌دانم بگویم، من در ترمی که گذشت، هم مدرس بودم و هم دانشجوی دکترا، در نتیجه می‌توانم این مشکل را از دو سو ببینم؛ در وهله اول بگویم حال و هوای دانشگاه و حس دانشجو بودن، در کلاس‌ها و محیط دانشگاه است که تعریف پیدا می‌کند. دانشجو در محیط آموزشی یادگیری بسیار بیشتری خواهد داشت. بحث و گفت‌وگو در فضای دانشگاه درباره مسائل و پروسه آموزشی و رفع اشکال اثربخش‌تر است که در ماه‌های اخیر این فضا وجود نداشت و از این منظر خاص می‌توان گفت دانشگاه کارکرد خود را از دست داد.

دروس هنر از جمله رشته موسیقی اغلب عملی هستند. وقتی که درس عملی، به صورت تئوری آموزش داده شود باز هم کارکرد و ماهیت آن از دست می‌رود، باید توجه داشت که رشته‌هایی مانند موسیقی، عکاسی و بسیاری دیگر از رشته‌ها نیازمند کار با ابزار هستند. در این رشته‌ها دانشجویان باید کار با ابزار را یاد بگیرند، کار با ابزار نیازمند لمس کردن آن و استفاده از آن است. در رشته موسیقی ابزار ما ساز است، دانشجویان علاوه‌ بر شناخت این ساز و نحوه دست گرفتن و... باید صدای آن را هم بشنوند. طبیعی است که با از دست رفتن کلاس‌های عملی، دانشجو آن‌طور که باید از دروس خود نتیجه نگیرد، وقتی چگونگی استفاده از ابزارش را که ساز است، آن‌طور که باید حرفه‌ای یاد بگیرد، نیاموخته است و از آن سو صدای آن را هم درست نشنیده، چطور می‌خواهد حد مطلوب نتیجه را بگیرد؟ 

مهیا نبودن موقعیت و امکان تدریس مطلوب

خودم به عنوان هنرجوی موسیقی در سال 84 نزد استاد دهلوی به صورت آزاد در کلاس‌هایشان شرکت می‌کردم. به یاد دارم سر کلاس‌های استاد حسین دهلوی چه ذوقی داشتم و بیش از مطالب خود درسی که با استاد داشتیم، برایم دیدن استاد و چگونگی حضور ایشان در کلاس بود که جذابیت داشت و این موضوع بسیار حایز اهمیت است. متاسفانه در این چند ماه این موضوعات به‌طور کلی در دانشگاه و دروس عملی موسیقی اتفاق نیفتاد و نتیجه آن نارضایتی اساتید از این است که موقعیت و امکان این را نداشتند که به دانشجو درس بدهند و دانشجویان هم آنچنان‌که باید درس را فرا بگیرند، نگرفته‌اند. 

دروس عملی نیازمند آموزش عملی هستند و رشته موسیقی، از آن دسته رشته‌هایی محسوب می‌شود که ماهیت بخش بزرگی از آن به صورت عملی تعریف شده است که این امکان در این چند ماه به‌زعم بسیاری از همکاران من با اختلال زیادی همراه شد و آموزش، با کیفیت مناسب اتفاق نیفتاد.

بازدهی متفاوت در آموزش مجازی  مسعود نجفی

به‌طور کلی فرآیند آموزش چه به صورت حضوری و چه مجازی، به عوامل مختلفی از جمله ویژگی‌های فردی استاد و شاگرد و نوع درس مورد ارایه که تئوری یا عملی باشد، وابسته است. در مورد عامل اول باید بگویم فرآیند آموزش مجازی در اشخاص مختلف بازدهی متفاوتی دارد، برای مثال حتما شنیدید از اشخاصی که می‌گویند: «من کلا آدم آموزش مجازی نیستم و باید حتما حضوری آموزش ببینم و حضور استاد را درک کنم.» برای این افراد محیط و انرژی کلاس در یادگیری بسیار دارای اهمیت است و در مقابل افرادی هم هستند که می‌گویند: «اگر صدا و تصویر استاد باشد شرایط لازم برای یادگیری ما فراهم است و لوکیشن آموزش برای ما چندان تفاوتی ندارد.» با توضیحاتی که عرض کردم به‌طور قطع دسته اول آسیب و لطمه بیشتری در آموزش مجازی می‌بینند. البته این موارد در مورد مدرس نیز صدق می‌کند. پس به‌طور کلی ویژگی‌های فردی اشخاص می‌تواند در این امر موثر باشد.

عامل دوم نیز نوع درس مورد ارایه است؛ برای مثال دروس عملی بیشتر نیازمند آموزش حضوری هستند به خصوص جلسات اول در امر نوازندگی که نکات مربوط به «پاسچِر» عنوان می‌شود، ترجیح بر این است که هنرجو از نزدیک دست‌ها و نحوه حرکت آنها و وضعیت بدن نوازنده نسبت به ساز را ببیند و الگوبرداری کند؛ البته به اعتقاد من برای هنرجویی که مراحل ابتدایی را گذرانده است در آموزش مجازی هم اگر صدا و تصویر مطلوب باشد و مدرس هم بستر ارتباطی مجهز در اختیار داشته باشد، می‌توان به کیفیت آموزش حضوری بسیار نزدیک شد. در دروس تئوری آموزش مجازی را می‌توان تا حدودی برای هنرجو شبیه آموزش حضوری دانست ولی برای مدرس فیدبک گرفتن از کلاس برای پیشبرد مطالب به صورت مجازی کمی مشکل‌تر است.

هنرجویان دلسوز خود باشند

اما در مورد دانش‌آموزانی که امسال به‌طور مجازی آموزش دیده‌اند و برای کنکور که حضوری است و باید امتحان عملی هم بدهند، باید بگویم که با وجود این شرایط در درجه اول، دانش‌آموز یا هنرجو بیش از هر کسی باید دلسوز خودش باشد و اگر مطلبی را سر کلاس یاد نگرفت از راه‌های بسیار دیگری که امروزه در دسترس است پیگیری کند و بیاموزد، چاره‌ای جز این نیست البته در مورد کسانی که با کنکور وارد دانشگاه می‌شوند من به شخصه خیلی نگران نیستم، چراکه تعداد و ظرفیت دانشگاه‌های هنر بسیار اندک است و اغلب کسانی که پذیرفته می‌شوند شایستگی لازم برای عبور از این مسیر دشوار را داشته‌اند پس در نتیجه به نظر نمی‌رسد مجازی بودن کلاس‌ها در این مورد تاثیر بسزایی داشته باشد.

در مجموع به نظر من در دنیای امروز ما ناگزیر باید خودمان را با شرایط آموزش غیرحضوری هم وفق دهیم و به ابزار آن مسلط شویم و چه بسا اگر کیفیت اینترنت و صدا و تصویر مناسب باشد، همچنین امکانات لازم مهیا شود، آموزش غیرحضوری در دروس تئوریک موسیقی می‌تواند کاملا مفید باشد و به قول خواجه شیراز «عیب می‌جمله چو گفتی هنرش نیز بگو». آموزش غیرحضوری مزایایی هم دارد از جمله اینکه کلاس پِرتی کمتری دارد و به خصوص برای دانشجویانی که از شهرهای دیگر می‌آیند نیز رنج سفر را از بین می‌برد و در وقت و هزینه آنها صرفه‌جویی می‌شود، البته تاکید می‌کنم در صورت در اختیار داشتن اینترنت مناسب و بستر ارتباطی مجهز.