آغاز اجرای رتبه‌بندی معلمان با تاخیر ۴ ساله؛ رتبه‌بندی در چند مرحله انجام می‌شود؟

نسرین نیکنام-دوم بهمن ماه بود که وزیر آموزش و پرورش اعلام کرد که طرح رتبه‌بندی 280 هزار معلم رسمی و پیمانی اجرا شده و از معلمان مشمول خواست از روز اعلام خبر اطلاعات و مدارک خود را در سامانه بارگذاری کنند؛ جالب است بدانید که اجرای قانون رتبه‌بندی معلمان مربوط به چهار سال پیش بوده و حالا در آخرین ماه‌های سال 1404 اجرایی شد.

به گزارش اعتماد، اگر شما معلم هستید و این گزارش را می‌خوانید و تا به امروز از جزییات آن اطلاع ندارید، بدانید که در مرحله نخست اجرای قانون رتبه‌بندی معلمان، فرآیند تطبیق شایستگی‌های معلمان با مفاد قانون انجام شده؛ ارتقای کرامت و جایگاه معلم، استقرار نظام پرداخت مبتنی بر شایستگی و افزایش رضایتمندی معلمان از مهم‌ترین اهداف قانون نظام رتبه‌بندی است.البته اهداف دیگری هم برای این طرح نوشته شده که یکی از آنها این است که قانونگذار با این رویکرد، به دنبال طراحی یک نظام عادلانه، حرفه‌ای و مبتنی بر ارزیابی دقیق عملکرد معلمان بوده. البته که در متمم این هدف این نکته هم آورده شده که در این طرح همه معلمان مشمول قانون رتبه‌بندی هستند و در عین حال چهار نوع شایستگی شامل شایستگی‌های عمومی، تخصصی، آموزشی و پژوهشی را هم شامل می‌شود.این را هم بدانید که معلمان در پنج رتبه «آموزشیار معلم»، «مربی معلم»، «دانشیار معلم»، «استادیار معلم» و «استاد معلم» رتبه‌بندی می‌شوند و ارتقای هر رتبه مستلزم حداقل 5 سال توقف در رتبه قبلی است.

«علی پورسلیمان»، مدیر سایت صدای معلم در پاسخ به سوال «اعتماد» که چرا از زمان تصویب تا اجرای طرح رتبه‌بندی معلمان چهار سال طول کشید و مشکل کجا بود؟ می‌گوید: «در ماده 19 قانون برنامه 5 ساله پنجم توسعه، بند 44 راهبرد ملی از راهبرد کلان شماره شش سند نقشه جامع ملی کشور و همچنین بر اساس راهکارهای مندرج در ذیل هدف‌های عملیاتی ردیف‌های 10 و 11 و 12 سند تحول بنیادین آموزش و پرورش، اجرای طرح رتبه‌بندی معلمان مشخص شده بود، اما آنچه موجب شد تا رتبه‌بندی معلمان به صورت «قانون» در نیاید؛ بحث اعتبار و منابعی بود که برای اجرای آن باید تعیین می‌شد.»

او در توضیح بیشتر می‌گوید: «به عنوان مثال در زمان وزارت فانی اعلام شد برای اجرای رتبه‌بندی معلمان 70 درصد بودجه آموزش و پرورش باید افزایش یابد که این امر غیرممکن بود و این در حالی بود که در زمان وزارت فانی و به گفته خود او 99 درصد بودجه آموزش و پرورش هزینه‌های پرسنلی بود.» جالب است بدانید که علی‌اصغر فانی، 24 مهر 1394 در جمع خبرنگاران خراسان‌شمالی گفته بود که طرح رتبه‌بندی معلمان 85 درصدش محقق شده و حال این پرسش مطرح می‌شود که چرا این طرح مهم اگر آن طور که وزیر وقت گفته بود تنها 15 درصد مراحل اجرایی آن باقی مانده، اجرای 100 درصدی آن باید 10 سال طول بکشد؟ یعنی نه در دولت دوم روحانی و نه دولت رییسی هیچ اقدامی انجام نشده و حالا در ماه‌های پایانی سال 1404 در حالی که یک سال و نیم از دولت پزشکیان گذشته، این طرح اجرا شد؟ البته فانی قول اجرای صددرصدی را برای همان سال 94 داده بود و بعدها هم گفت فاز دوم آن سال 96 انجام می‌شود که نشد! در همان سال 94 فانی گفته بود این طرح نتیجه 7 ماه تلاش آموزش و پرورش در دولت بود که با نگاه ویژه دولت به ارتقای جایگاه آموزش و پرورش، در 27 اسفندماه سال گذشته به تصویب رسید و دولت در گام اول 1350 میلیارد تومان را به این امر اختصاص داد، البته تا به امروز وزیر آموزش و پرورش دولت مسعود پزشکیان رقمی برای این طرح اعلام نکرده است.

گره زدن رتبه‌بندی معلمان به معیشت 

او با اشاره به اینکه در حالی که رتبه‌بندی معلمان از ابتدا طرحی برای کیفیت‌بخشی آموزش تعریف شده بود، می‌گوید: «در سال 1393 گفته شد که گره زدن رتبه‌بندی معلمان با معیشت آنان کار اشتباه و خطای استراتژیک است و به‌ شدت باید از آن دوری کرد.» پورسلیمان موضوعی را نقد می‌کند که وزیر آموزش و پرورش گفته با اجرای طرح رتبه‌بندی به‌طور میانگین یک میلیون تومان در هر ارتقای رتبه به حقوق معلمان اضافه می‌شود. البته میزان افزایش‌ها بستگی به پایه و رتبه‌ کسب‌شده توسط معلمان دارد.

اما این فعال فرهنگی معتقد است هرگونه بهبود معیشت فرهنگیان باید در چارچوب قوانین و مانند حقوق‌بگیران در قانون مدیریت خدمات کشوری دیده شود، اما این تصمیم اجرایی نشد تا جایی که برخی مواد قانون مدیریت خدمات کشوری برای معلمان نه‌تنها اجرا نشد، بلکه عامدا نادیده گرفته شد.

مسیر بدی طی شد 

او معتقد است که در گذشته مسیری غلط طی شد و رتبه‌بندی معلمان رنگ و بوی معیشتی گرفت و معلمان آن را به عنوان راهی برای جبران قدرت خرید خود دیدند و این آغاز انحراف و بدعت بد در اجرای این طرح خوب و متعالی بود. او به پژوهشی که به تازگی در دانشگاه تهران در مورد رتبه‌بندی معلمان انجام شده، اشاره می‌کند و می‌گوید: «در این مطالعه، به بررسی این موضوع پرداخته شده که نظام رتبه‌‌بندی تا چه اندازه توانسته به اهداف حرفه‌ای و توسعه‌ای خود نزدیک شود و در چه بخش‌هایی با مشکل روبه‌رو است.» پورسلیمان در توضیح بیشتر این پژوهش می‌گوید: «یافته‌های این پژوهش نشان می‌دهد چالش‌های نظام رتبه‌‌بندی معلمان را می‌توان در چند دسته اصلی خلاصه کرد؛ بخشی از مشکلات به عوامل بیرونی مانند سهم پایین آموزش و پرورش از بودجه کشور، مسائل معیشتی معلمان و کاهش منزلت اجتماعی آنان بازمی‌گردد. در کنار این موارد، نگاه صرفا اقتصادی به رتبه‌بندی و بی‌توجهی به نقش آن در توسعه حرفه‌ای معلمان، باعث شده بسیاری از فرهنگیان رتبه‌های تعیین‌ شده را نپذیرند یا نسبت به آن بی‌‌اعتماد باشند.» مدیر سایت صدای معلم ادامه می‌دهد: «در بخش دیگری از نتایج، به مشکلات اجرایی و ساختاری اشاره شده است. ابهام و یکنواختی شاخص‌ها، ضعف آموزش ارزیابان، فرسایشی شدن فرآیندها، نبود بازخورد مناسب به معلمان و مشکلات زیرساخت‌های فناورانه از جمله مسائلی است که در این پژوهش برجسته شده است. همچنین پیامدهایی مانند احساس نابرابری، کاهش رضایت و تعهد شغلی، تقویت مدرک‌‌گرایی و حتی هدررفت منابع آموزشی، به عنوان نتایج ناخواسته اجرای فعلی نظام رتبه‌بندی مطرح شده‌اند.» این فعال فرهنگی پژوهشگر پیشنهاد می‌کند که ابتدا استاندارد شغلی معلمان به‌ صورت دقیق تعریف و به‌ روشنی به آنان ابلاغ شود. سپس، شاخص‌ها و معیارهای رتبه‌بندی بر اساس این استانداردها بازنگری شوند تا با واقعیت‌های حرفه معلمی تناسب بیشتری داشته باشند.  او تاکید می‌کند:تربیت ارزیابان حرفه‌ای، بهبود شیوه تخصیص آنان و استفاده از روش‌های نوین ارزیابی مانند کانون‌های ارزیابی، از دیگر پیشنهادهای مطرح‌ شده هستند. او می‌گوید: «طراحی و اجرای نظام رتبه‌بندی معلمان بر اساس سند تحول بنیادین صورت گرفت، اما ساز و کار اجرای این نظام قبلا از سند مذکور حذف شده و سازمان نظام معلمی باید عهده‌دار اجرای نظام رتبه‌بندی معلمان و تنها مرجع صدور صلاحیت‌های حرفه‌ای و تخصصی برای تدریس و حرفه معلمی باشد که در سند تحول بنیادین به صورت آگاهانه حذف شد. درست است که رتبه‌بندی معلمان باید از حدود یک دهه پیش و همزمان با ابلاغ سند تحول بنیادین اجرا می‌شد، اما این امر به همان دلیلی که قبلا بیان شد به تاخیر افتاد که در دولت سیزدهم  به صورت عجولانه و غیرکارشناسی شده به صورت قانون درآوردند تا به تصور خودشان به عنوان یک موفقیت در کارنامه‌ خودشان ثبت کنند، بی‌آنکه به نظرات کارشناسی و آسیب‌های احتمالی توجه شود.» او می‌افزاید: «در همان سال 1393 در رسانه‌ها نوشتم اجرای نظام رتبه‌بندی معلمان اگر مطابق اصول و قواعد علمی و نیز آماده کردن زیرساخت‌های مربوطه صورت نپذیرد و در اجرای آن شتابزدگی صورت گرفته و بدون کارشناسی و بازخورد اجرا شود، به سرنوشت طرح‌های قبلی دچار خواهد شد و میراث آن برای جامعه آموزش و پرورش جز «سرخوردگی» و «بی‌اعتمادی» بیشتر نخواهد بود.» پورسلیمان یادآور می‌شود: «درواقع رتبه‌بندی معلمان بنایی بود که از ابتدا «کج» بنا نهاده شد. آنچه از ابتدا تا انتهای رتبه‌بندی معلمان صورت گرفت، تکیه محض بر ارزش‌گذاری و امتیازدهی مدارکی بود که توسط افراد ذی‌نفع انجام شد، فارغ از اینکه آیا واقعا این مدارک و اسناد واقعی هستند یا نه. ارزیابی دقیق و علمی معلمان باید در میدان تدریس و آموزگاری و با استناد به معیارهای مشخص، علمی و حرفه‌ای در یک فرآیند شفاف و توسط نهادی انجام شود که در این زمینه صاحب‌نظر و صاحب صلاحیت باشد.» این طور که پورسلیمان می‌گوید: عملکرد واقعی یک معلم باید در «میدان تدریس» مورد مشاهده علمی و مستمر آن هم توسط خبرگان و متخصصان آموزش قرار بگیرد و به معلم در مورد کارش بازخورد داده شود و بر این اساس «رتبه‌بندی» شود. او ادامه می‌دهد: «درواقع خروجی رتبه‌بندی معلمان باید شکل‌گیری «معلم حرفه‌ای» باشد که واجد صلاحیت‌های حرفه‌ای است و سعی در بهبود کیفیت‌بخشی آموزش دارد، نه معلمی که مستندساز باشد و تمام هم و غمش این باشد که چگونه و از چه راه‌هایی مدارک جمع‌آوری و بارگذاری کند، آخر سر هم ناراضی باشد و تحولی در وضعیت موجود رخ ندهد.»

اجرای رتبه‌بندی معلمان در چند مرحله انجام می‌شود

مرحله اول: ثبت درخواست و کنترل شرایط احراز مشمولان یعنی نیروهایی که برای بار اول تعیین رتبه و در فرآیند استقرار قرار می‌گیرند که باز هم شامل نیروهای استخدام جدید، نیروهای منتقل شده به واحد آموزشی، کارکنانی که تبدیل وضعیت شده‌اند، نیروهای منتقل شده از سایر دستگاه‌ها، افرادی که پس از مرخصی بدون حقوق و پایان دوره ماموریت به خدمت بازگشته‌اند. اما از سوی دیگر سایر افراد مشمول قانون، کسانی هستند که ارتقای رتبه داشتند، اما واجد شرایط ارتقا به رتبه بالاتر هستند.

البته همه این مراحل زمانی محقق می‌شود که فرد درخواست داده باشد، از این رو مسوولیت شرکت یا شرکت نکردن در این فرآیند، به استناد ماده (۱۶) آیین‌نامه اجرایی، بر عهده خود فرد است. افرادی در این مرحله مشمول می‌شوند که حداقل ۴ سال از تاریخ اخذ رتبه فعلی‌شان گذشته باشد. همکارانی که از یکم مهر ۱۴۰۴به بعد بازنشسته شده‌اند هم مشمول هستند. 

از طرفی معلمانی که قبلا رتبه استادیار معلم و سنوات خدمتشان بدون لحاظ تعجیل زیر ۱۵ سال باشد، مشمول نیستند و بازه زمانی مورد قبول برای مدارک و مستندات از تاریخ اجرای رتبه فعلی تا استحقاق رتبه جدید است.  لازم است بدانید که امکان تغییر تاریخ استحقاق توسط درخواست‌کننده در سامانه فراهم شده و راهنمای بارگذاری مدارک و مستندات، تعداد اسناد مورد نیاز و امتیازات متعلق به هر مدرک در سامانه درج شده است. نکته مهم اینکه امکان ارتقا فقط برای یک رتبه بالاتر وجود دارد و مهلت اعتراض ۲۰ روز پس از رویت کارنامه فعال خواهد شد و در صورت عدم ارتقای رتبه ۶ ماه بعد امکان ارزیابی مجدد فعال می‌شود. سامانه رتبه‌بندی در طول سال تحصیلی برای تشکیل پرونده و دریافت مستندات مشمولان فعال است و بارگذاری مدارک و مستندات باید با دقت انجام شود و پس از تایید نهایی امکان ویرایش مدارک و مستندات وجود ندارد. نکته بسیار مهم و حایز اهمیت همکارانی که رتبه استاد معلم هستند نیازی به بارگذاری مدرک ندارند و مدارک قبلی در سامانه قابل مشاهده بوده و ارزشیابی نخواهند شد و درخواست‌کننده باید از تاریخ یک مهر ۱۴۰۰ تا شهریور ۱۴۰۴ مدارک جدید خود را بارگذاری کند و تمامی روند ارتقای رتبه همکاران از درخواست تا درج حکم به شکل سیستمی بوده و از مراجعه به امور اداری خودداری کند.