در سیاست هم مانند فرهنگ نیازمند آموزش هستیم
ظریفیان: مسئله سیاست مثل مسئله فرهنگ، اقتصاد، مدیریت و مثل هر حوزه دیگری نیازمند پیشنیازها، آموزشها و مناسبات منطقی و علمی است. ما در ایران کمتر با این رویکرد به سراغ سیاستورزی رفتهایم، کمتر آموزش دیدهایم و کمتر به شاخصهای خاص چه در عرصه اخلاق و چه حوزههای دیگر توجه کردهایم؛ یعنی گاهی خود همین پذیرش قواعد بازی و اینکه سیاست عرصه ممکنات است را نادیده گرفتهایم؛ اینکه امروز من خود را ارائه میکنم، ممکن است جامعه به من اقبال نشان دهد یا از من استقبال نکند، امروز شعارها و پیامهای من موردتوجه جامعه قرار میگیرد و فردا ممکن است این توجه به من نشود.
اعتمادآنلاین| عاطفه شمس - یکی از کهنترین و درعینحال جدی ترین مسائل فلسفه سیاسی، بیان نسبت اخلاق با سیاست است که دیدگاههای مختلفی نیز در ارتباط با آن مطرح میشود. برخی نظریه جدایی اخلاق از سیاست را مطرح میکنند، عدهای به تبعیت اخلاق از سیاست معتقدند، برخی دیگر، نظریه یگانگی اخلاق و سیاست را به بحث میگذارند و... برای بررسی نسبت اخلاق و سیاست با غلامرضا ظریفیان، استاد دانشگاه، فعال سیاسی اصلاحطلب و معاون وزیر علوم دولت اصلاحات گفتوگویی انجام دادهایم که متن آن را در ادامه میخوانید.
البته من آن نگاه دوم و مطلق را خیلی قبول ندارم و معتقدم که هنوز سیاستمدارانی وجود دارند هم مانند بخشی از جامعه حزبی و هم بخشی از سیاستورزان ما که به مناسبات اخلاقی، بحث اخلاق سیاسی و از سوی دیگر، سیاست اخلاقی اعتقاد دارند. اینگونه نیست که سیاست در ایران کاملا از اخلاق منفک شده است یا نهایتا با همان مدلهایی که بعضا با عنوان ماکیاولیستی از آن یاد میشود، تماما تأویل به عرصه کنش سودآور شده و اساس آن، نظام منفعتطلبانه است، اما موافقم با اینکه مناسبات اخلاقی در عرصه سیاسی بهشدت آسیبدیده و ما در سیاستورزیهای مهم خود بهویژه در عرصه نمادین آن که شکل انتخابات است؛ بهخصوص در این 10-15 سال اخیر، یعنی دو سه دوره ریاستجمهوری یا حتی انتخابات مجلس شاهد بیاخلاقیهای بسیار جدی در میان برخی از نامزدها بودیم که حتی مرزهای اخلاق خصوصی را هم درنوردیدند و هم با عبارات سخیف و هم با استفاده ابزاری از فرصتهایی که برای آنها پیش آمده بود کوشیدند رقیب خود را منکوب کنند که خود این، آثار بسیار بدی را در ارتباط با اخلاق عمومی داشت. وقتی شاخصها و نیروهای نخبه دچار آسیب میشوند طبیعتا این مسئله در عرصه آنها محدود نمیشود و قطعا اخلاق عمومی را نیز بهشدت تحتتاثیر قرار میدهد.
بهنظر شما دلایل چنین بیاخلاقیهایی چیست؟
مسئله سیاست مثل مسئله فرهنگ، اقتصاد، مدیریت و مثل هر حوزه دیگری نیازمند پیشنیازها، آموزشها و مناسبات منطقی و علمی است. ما در ایران کمتر با این رویکرد به سراغ سیاستورزی رفتهایم، کمتر آموزش دیدهایم و کمتر به شاخصهای خاص چه در عرصه اخلاق و چه حوزههای دیگر توجه کردهایم؛ یعنی گاهی خود همین پذیرش قواعد بازی و اینکه سیاست عرصه ممکنات است را نادیده گرفتهایم؛ اینکه امروز من خود را ارائه میکنم، ممکن است جامعه به من اقبال نشان دهد یا از من استقبال نکند، امروز شعارها و پیامهای من موردتوجه جامعه قرار میگیرد و فردا ممکن است این توجه به من نشود. طبیعتا سیاست، همین عرصه تغییر و تبدل است. گاه وقتی وارد عرصه سیاست میشویم این تصور وجود دارد که باید همیشه موردتوجه بوده و باقی بمانیم و برای اینکه این ماندگاری را جدی بگیریم گاه دست به هر کاری میزنیم. درحالیکه عرصه سیاست، عرصه تغییر و توانایی در ارائه خطمشیهاست و حتی نوع فرم چهره انسان و گویش او نیز هم در اقبالها و هم در ادبارها موثر است. یکی از دلایل این بیاخلاقی میتواند این باشد که آموزش ندیدهایم و در این عرصه آموزشگریز هستیم و فکر میکنیم که امر سیاست نیز یک امر عمومی است و هر کسی باید به خود اجازه دهد که وارد این عرصه شود. نکته دوم این است که نظام سیاسی ما یا فعالیتهای سیاسی ما آن چارچوبهای مدنی سیاست را به شکل ضعیف دارد. بههرحال، خود رویکردهای حزبی و چارچوبهای تشکیلاتی یکی از عوامل مهم اخلاق ورزی در عرصه سیاست است. طبیعتا در حزب، کارگروههایی وجود دارد که به ارزیابی و نقد درونی خود میپردازد، زیرا حزب حرفهای قصد ندارد که دورهای سر کار بیاید، نیروهایش مطرح شوند و بعد محو شود. در بسیاری از احزاب چون سابقه طولانی دارند، نهایتا تلاش میکنند به قواعد بازی سیاست ازجمله به اخلاق نیز توجه کنند. نکته سوم و آخر، حافظه ضعیف جامعه ماست. اگر حافظه جامعه ما قوی باشد و آموزشهای اخلاقی در جامعه جدی گرفته شود و سیاستمداران بدانند که اگر در عرصه سیاست دروغ بگویند یا عملی خلاف عرف عمومی را انجام دهند، قطعا جامعه آنها را به نقد کشیده و نهایتا آنها را از قدرت به زیر میکشد و کنار میگذارد، بدونشک مسئله بیاخلاقی در عرصه سیاست کاهش پیدا میکند.
این که سیاست ذاتا با بیاخلاقی پیوند دارد یا به تعبیر دیگر، وقتی که اخلاق کنار میرود تازه سیاست آغاز میشود، اساسا در توصیف نسبت اخلاق و سیاست قابلقبول است؟
اگر موضوع سیاست را صرفا قدرت بدانیم، فیلسوفان قدیم مثل ارسطو، افلاطون و بعدها نیز بسیاری از فیلسوفان جدید اینرا که موضوع سیاست صرفا قدرت است نقد کردهاند، زیرا اگر صرفا بهدست آوردن قدرت باشد اخلاق در عرصه سیاست نفی خواهد شد، اما اگر منظور از سیاستورزی، حکمرانی خوب باشد، سیاست ابزار باشد نه هدف و برای فضیلت و سعادت جامعه باشد، فیلسوفان سیاسی درباره نسبت اخلاق و سیاست بحثهای خوبی کردهاند؛ بهویژه پس از حوادث تلخی که در قرن بیستم در جهان و در قالب جنگ جهانی اول و دوم رخ داد. بههمین دلیل بود که سعی کردند شاخصهایی را برای سیاست تبیین کنند، چشمهایی را برای آن بینا کنند و افکار عمومی را نسبت به سیاستمداران حساس کنند. پس از آن، بحث مسئله اخلاق بهعنوان امری جدی در سیاستورزی مطرح شد که البته در مکاتب مختلف نسبت آن متفاوت است. در مکتب اخلاقی اسلام اگر یکی از سیاستورزان بزرگ دین خود را امام علی (ع) بدانیم، ایشان بحثهای بسیار جدیای درباره نسبت اخلاق و سیاست دارد و در عمل نیز برای اینکه نشان دهند این فقط یک بحث نظری نیست، وقتی در شورای پنجنفره پیشنهاد میشود که ما حاضریم با تو بیعت کنیم، اما با به رسمیت شناختن این شیوهها، ایشان صراحتا آن را نقد میکنند و حاضرند قدرت را کنار بگذارند، ولی در عرصه سیاست رسمی نقشآفرین نباشد یا صراحتا میفرمایند که مبنا و اساس حکومت بر این است که بتواند توزیع عادلانه ثروت و قدرت و کرامت کند و اگر سیاست غیر از این معنا شود، میتواند آثار بسیار نگرانکنندهای برای بشر داشته باشد. در جهان مدرن نیز در مباحث نظری بحثهای بسیار جدیای در ارتباط با نسبت اخلاق و سیاستورزی شده است که بهنظر میرسد جهان بعد از تجارب تلخی که در نیمه اول قرن بیستم داشت به این نتیجه رسید که اگر سیاست پشتوانه اخلاق و نظارت عمومی را نداشته باشد و ابزاری برای رشد و فضیلت جامعه نباشد، قطعا میتواند حوادث بسیار تلخ نظامهای سوسیالیستی در دوره استالین و حوادث تلخ نظامهای غربی در جنگ جهانی اول و دوم و برخی از حوادثی را که در حـــداقل دهههای50-60 و قبل از آن دهه 20 و 40 در جهان رخ داد، مجددا تکرار کند.
بهنظر شما برای اینکه سیاست اخلاقی باشد، در حوزه نمادین، نهادین و استراتژی چه تغییراتی باید ایجاد شود؟
یک بخش آن طبیعتا آموزش است ما در این عرصهها کمتر به آموزش توجه میکنیم، درحالیکه از ابتدا حتی در آموزشهای غیررسمی ما باید اخلاق و سیاست یک بحث بسیار جدی تلقی شود. مسئله دوم، رشد و ارتقای نهادهای مدنی است. هرقدر نهادهای مدنی بتوانند جایگاه اصلی خود را در جامعه پیدا کنند جامعه از فردمحوری یا تصمیمات باندی، مافیایی و گروههای فشار بیشتر فاصله میگیرد. نهایتا نیز احزاب و سازمانهای مردم نهاد در منظر مردم هستند که باید برای ماندگاری خود قواعدی را رعایت کنند. به حافظه افکار عمومی نیز باید بهای جدی داد و آن را تقویت کرد تا درمورد برخی شاخصهای اخلاقی حساس شود. بهطور مثال، دروغ، مهمترین شاخصی است که سیاست غیراخلاقی را سبب میشود. دیگری، بحث سوءاستفاده از اموال عمومی، بحث استفاده از قدرت برای متهم کردن یا بیرون راندن رقیب از صحنه، سوءاستفاده خویشاوندان از کسی که در موقعیت قدرت است. باید بتوان افکار عمومی را نسبت به این مسائل حساس کرد و آنها را جزو جرائم سیاسی قرار داد بهگونهای که فرد احساس کند اگر احیانا از هر یک از این اصول اخلاقی عدول کرد دیگر از حیز انتفاع در عرصه سیاست میافتد. مجموعهای از این اقدامات باید انجام گیرد؛ کار سختی است، اما شفافسازی گردش اطلاعات و جلوگیری از رانتهای اطلاعاتی میتوانند برای ایجاد یک سیاست اخلاقی البته بهطور نسبی به یکدیگر کمک کنند. نباید هم به دنبال ایدئال بود، در جهان امروز، امکان اینکه بتوان در مدتی کم جامعهای آرمانی و ایدئال را ایجاد کرد وجود ندارد. باید از تجارب بشری استفاده کرد و درعینحال، فضای نسبی اخلاقی را در پیوند سیاست و اخلاق هم نهادینه کرد، هم آموزش داد، هم جامعه را حساس کرد و هم قوانین و قواعد را نسبت به سوءاستفادههای اخلاقی بهشدت تقویت کرد تا کسانی که احساس میکنند در صورت دستیابی به قدرت ممکن است دچار خطاهای جدی اخلاقی شوند به خود جرئت ندهند وارد این عرصه شوند.
منبع: آسمانآبی
دیدگاه تان را بنویسید