زلزلهزدههایی که «کپر و کولمان» را به کانکس ترجیح دادند
نمایندگان پویش کپر و کولمان میگویند: به جای حمایت پدرسالارانه از مردم زلزلهزده و فرستادن کانکس، باید به توانمندسازی مردم آسیبدیده و استفاده از دانش بومی فکر کرد.
اعتمادآنلاین| در حالی که هنوز بحث کانکسها در مناطق زلزلهزده کرمانشاه، یکی از مهمترین موضوعاتی است که به عنوان نیاز اصلی مردم منطقه مطرح میشود، عدهای چارهاندیشی دیگری کردهاند؛ چارهای بر مبنای دانش بومی مردم منطقه؛ ساخت کپر و کولمان.
کپر و کولمان، شکلی از سرپناه است که با کمترین امکانات مانند نی یا لولههایی که قابلیت انعطاف را دارند، به کمک مردم دو روستای منطقه زلزلهزده کرمانشاه آمده؛ این سازهها در دو روستای بلوان و قلعهواری، به خانوادهها امنیت داده و ایده تشکیل آن از اهالی قدیمی روستا بوده و با کمک چند فعال اجتماعی که برای کمک به مردم زلزلهزده رفته بودند به انجام رسیده است. حالا این کپرها و کولمانهای ساده اما کارآمد، فضاهایی برای اسکان، آموزش، اجتماعات محلی و نگهداری از دام هستند و در شرایطی که مردم روستاهای دیگر، از کمبود کانکس ناراضیاند، اهالی این دو روستا راهحلشان را پیدا کردهاند.
دو نماینده از پویش «کپر و کولمان» دیروز در نشستی با موضوع «تداوم حیات پس از زلزله با تاکید بر پایداری اقتصادی- اجتماعی» که در شرکت عمران و بهسازی شهری ایران برگزار شد، درباره این تجربه جدید از اسکان مردمی که سقف روی سرشان را زلزله خراب کرده، گفتند. محمدرضا اعتصامی، معمار و منیژه غزنویان، کارشناس ارشد علوم اجتماعی، نمایندگان این پویش هستند که به ارائه تجربیاتشان از حضور در همان روزهای ابتدایی در مناطق زلزلهزده کرمانشاه پرداختند.
منیژه غزنویان از حضورشان بعد از زلزله در کرمانشاه گفت، روزهایی که به این فکر میکردهاند که باید چه کار کنند که بعد از تامین نیازهای اولیه مثل غذا و پوشاک، کمک کنند آسیبهای اجتماعی کم شود و مردم به فکر مهاجرت نیفتند؛ آن هم در شرایطی که تا پیش از زلزله هم، مهاجرت یکی از معضلات اصلی این منطقه بوده است: ما به این فکر کردیم که همه اینها بستگی به شیوه مدیریت بحران و نگاه به مقوله کمک و حمایت دارد. بررسی کردیم و دیدیدم دو نوع حمایت میتوان از مردم انجام داد؛ یکی حمایت پدرسالارانه که درنهایت به ناتوانسازی مردم منطقه میانجامد و دیگری حمایت اجتماعمحور که رویکردش توانافزایی مردم است.
او در توضیح این دو نوع رویکرد گفت: حمایت پدرسالارانه، شبیه همان چیزی است که در خانواده و مدرسه اتفاق میافتد. نهاد قدرتمندی که میخواهد به همه نیازها پاسخ بدهد و مسئولیت همه امور را برعهده بگیرد، از این طریق هم به خودش فشار میآورد و هم دیگرانی که مسئولیتشان را قبول کرده، ضعیف و ناتوان میکند. در تجربه کرمانشاه، این موضوع را تحت عنوان کانکس دیدیدم. درواقع بحران کانکس در مناطق زلزلهزده، حاصل چنین تفکری است که از مردم سلب قدرت شد، مجبور شدند در یک فرایند بوروکراتیک تشکیل پرونده بدهند، منفعلانه بنشینند تا دیگران به کمک آنها بیایند و نیازهایشان را مرتفع کنند. نتیجه این رویکرد همان خبرهایی شد که درباره فوت کودکان، سرمازدگی، قیمتهای کاذب و سودجویی، ارسال کانکس کمکیفیت، تبدیل کانکس به یک سرمایه نمادین، افزایش مطالبهگری مردم و در نهایت اعتراض و نارضایتی مردم میخوانیم.
این کارشناس علوم اجتماعی، در مقابل، به رویکرد جامعهمحور هم پرداخت و از آن به عنوان مشق کمتر نوشتهشده در کشورمان نام برد: بر اساس این رویکرد، اجتماعات محلی باید آنقدر قدرتمند شوند که خودشان مسائلشان را شناسایی کرده و آن را حل کنند. این استراتژی بر اساس مسئولیت و خلاقیت بنا شده و با تکیه بر نردبان مشارکت ارنشتاین، بر این اصل معتقد است که ایده از تو، اجرا از تو، کمک از من. این کاری است که ما در دو روستای زلزلهزده به عنوان منطقه پایلوت انجام دادیم و مواد غذایی را به این روستاها بردیم، خودشان آن را بستهبندی و بر اساس اولویت توزیع کردند، به این ترتیب از امدادگیر به امدادگر تبدیل شدند و احساس رضایت داشتند.
محمدرضا اعتصامی، نماینده دیگر پویش کپر و کولمان هم درباره راهحلیابی مشارکتی مردم برای تامین سرپناه در روستاهای بلوان و قلعهواری گفت: ما با کمک چندین انجیاوی دیگر، خواستیم درونگرا به موضوع نگاه کنیم، از دانش بومی مردم برای تامین سرپناه کمک بگیریم و در شرایطی که مردم به دنبال کانکس بودند، به آنها یادآوری کنیم که خودشان میتوانند دست به کار شوند و برای بهبود وضعیتشان مشارکت فعالانه داشته باشند. به این ترتیب، در گفتگو با جامعه محلی به کپر و کولمان به عنوان سرپناههایی در گذشته رسیدیم که ساختاری ساده داشت. به این ترتیب، هم با استفاده از منابع نی که در منطقه موجود بود و هم با کمک گرفتن از الواری که در خرابههای ساختمانها وجود داشت و لولههایی که به این منظور تولید شد، کپر و کولمان ساخته شد و حتی عدهای به این سرپناهها شکلهای دیگری دادند، آنها را با سیمان یا فلز مقاوم کردند و درنهایت توانستیم با این راهکار تسهیلگرانه، مردم منطقه را توانمند کنیم و به استراتژیهای مسکن موقت تنوع ببخشیم.
این فعال اجتماعی با اشاره به این که خیلی از مردم این کپرها را به کانکس ترجیح دادند، تاکید کرد: با این که در منطقههای دیگر دعوا بر سر کانکس وجود داشت و البته این نگاه سرمایهای به کانکس، به مناطق پایلوت ما هم سرایت کرده بود، اما خیلی از مردم شیوههای آشنا را ترجیح میدادند و با به دست آوردن اعتماد به نفس برای رفع نیازهایشان، راه حل عبور از بحران را پیدا کردند. این خودباوری و استفاده از فناوریهای بومی، کاری است که باید در مورد مناطق دیگر هم انجام شود و آنها به مشارکت فعالانه ترغیب شوند.
مشارکت مردم، رانت و فساد را کم میکند
سیامک زندرضوی، عضو هیئت مدیره انجمن جامعه شناسی ایران هم کارشناس اجتماعی دیگری بود که از تجربیاتش در زمان زلزله بم گفت. این استادیار بازنشسته دانشگاه باهنر کرمان که تجربه کار میدانی در مناطق زلزلهزده را دارد، تاکید کرد پیامدهای فاجعهبار یک زلزله، فرصتی برای ارتقای سطح مشارکت و کیفیت زندگی شهروندان است.
مدیرعامل انجمن دوستداران کودک کرمان تاکید کرد: من به جامعهشناسی مردممدار تعلق دارم، 33 سال است جامعهشناس - تسهیلگر هستم که به عنوان فعال اجتماعی از محیط دانشگاه بیرون میروم و تحقیقات میدانی انجام میدهم چون معتقدم بخشی از وظیفه جامعهشناسی این است که کمک کند صداهای مختلف شنیده شود نه این که تنها نظریه صادر کند.
او در بخشی از صحبتش با مطرح کردن این سوال که «موانع مشارکت شهروندان در فرآیندهای مرتبط با خودشان چیست و چطور میتوانیم این موانع را برداریم؟» گفت: مساله اینجاست که خود دستگاه اداری حاکمیت یکی از موانع و مشکلاتی است که باعث میشود چنین مشارکتی وجود نداشته باشد. در ساعتهای اولیه بعد از زلزله میبینیم که مردم خودشان مدیر و مدبر هستند، همدیگر را نجات میدهند و به بهداری میرسانند، شروع به آواربرداری میکنند و ... اما بعد از دو روز، وقتی دستگاههای اداری وارد فضا میشوند، به آنها میگویند در خانه بنشینید، ما کارها را انجام میدهیم. به این ترتیب آنها را بیاختیار و منفعل کرده و اجازه نمیدهند در فرآیند بازسازی شهر، مشارکت و نقش داشته باشند.
زند رضوی درباره مشکلاتی که در مواقع بحران، از طرف مسئولان به وجود میآید را این موارد برشمرد: تعدد مراکز تصمیمگیری در امور واحد، نبود سازوکار مشارکتی، نبود پاسخگویی، استفاده از نیروهای غیرمحلی، هجوم مردم فقیر اطراف، ناتوانی سیستم خدمترسانی ضروری به مردم، به انفعال کشاندن شهروندان در مناطق آسیبدیده و مواردی از این قبیل، همه میتواند به نارضایتی مردم آسیبدیده و درنهایت اعتراض و شورشهای کور تبدیل شود که هرچند قابل کنترل هستند اما نارضایتی درونی مردم را به همراه خواهند داشت در حالی که تشکیل شورایاریها، سیستم اطلاعرسانی منسجم، پایشهای منسجم، پالایش شهرها از افراد غیرمستقیم و برپایی اجتماعات محلی میتواند راهکاری باشد برای این که پس از حادثه، نارضایتی به وجود نیاید. به این ترتیب، چرا منتظر اعتراض بمانیم وقتی میشود بسترها را طوری فراهم کرد که این نارضایتیها به وجود نیاید؟
این جامعهشناس هم مانند نمایندگان پویش کپر و کولمان، بر مشارکت مردم بعد از وقوع حوادثی مانند زلزله تاکید کرد: طرحهای تفصیلی را باید شهروندان تهیه کنند، کارشناسها فقط باید کنار آنها باشند، اگر شهروندان را مشارکت بدهیم، رانت و فساد از بین میرود، باید مساله را به کمک خود مردم پیدا کرد و بعد با کمک همان مردم برای آن مشکل و مطالبه، راه حل پیدا کرد. ما هنگام حوادثی مانند زلزله، بینشهای فقاهتی - عقوبتی، فلسفی - شهودی و روانشناسانه داریم اما جای بینش جامعهشناسانه خالی است.
مدیریت بحران اجتماع محور، نکتهای بود که این جامعهشناس با سابقه تحقیقات میدانی در مناطق زلزلهزده به آن تاکید کرد: نیاز داریم که با شناخت بسترها، زمینهها و عواملی که سلامت و رفاه را تحت تاثیر قرار میدهد، راهحلهایی داشته باشیم که به کمک مردم آسیبدیده بیاید نه این که آنها را دچار مشکلات دیگری کند.
منبع: خبرآنلاین
دیدگاه تان را بنویسید