نگاهی به آثار تاریخی در ایران که تخریب شدهاند؛
تخریب هویت و تاریخ
با توجه به شرایط این روزهای کلان شهرهایی چون تهران که تب برج سازی و ایجاد مجتمع های تجاری شامل حال بساز و بفروش های شهر شده ، تخریب آثار تاریخی ایران که بسیاری از آنها به ثبت میراث فرهنگی رسیده است، مساله جدیدی در کشورمان نیست
اعتمادآنلاین - حکم خروج آثار تاریخی از فهرست میراث ملی، تنها با تکیه قضات دیوان عدالت اداری بر نظریه ارائه شده در سال 1362 شورای نگهبان استوار است. با وجود اینکه در قانون برای تخریب کنندگان آثار تاریخی مجازات تعیین شده اما هر از چند گاهی اخباری مبنی بر تخریب بناهای تاریخی و ثبت شده در فهرست ملی در رسانه ها منتشر می شود. از تازه ترین این اتفاقات می توان به تخریب خانه ملکه توران اشاره کرد. هرچند که این خانه در آثار ملی ثبت شده اما به گفته محمد باقر خسروی مدیر بافت و بناهای تاریخی معاونت شهرسازی این بنا متاسفانه با اقدام عجولانه ، نامتعارف و خلاف ضابطه ذی نفع (کمیته امداد) و علی رغم استقرار اکیپ حفاظت شهرداری و آگاهی از ابلاغیه منع تخریب بنا ، نهایتا پس از درگیری با ماموران شهرداری ، ملک توران با تخریب کامل از جانب مالک مواجه شد.
با توجه به شرایط این روزهای کلان شهرهایی چون تهران که تب برج سازی و ایجاد مجتمع های تجاری شامل حال بساز و بفروش های شهر شده ، تخریب آثار تاریخی ایران که بسیاری از آنها به ثبت میراث فرهنگی رسیده است، مساله جدیدی در کشورمان نیست و همانطور که بیان شد هر از چند گاهی اخباری از تخریب یا تهدید هویت تاریخی کشورمان در گوشه و کنار کشور منتشر می شود.
برخی از آثار ملی ایران که به طور رسمی به ثبت رسیده اند، به دلایل مختلف در طول تاریخ تخریب شده و از میان رفته اند که در ادامه نگاهی به برخی از این آثار شده است:
«آتشکده سنگی»
آتشکده سنگی (تنگ کرم) مربوط به دوره ساسانیان است و در شهرستان فسا، تنگ کرم واقع شده و این اثر در تاریخ ۱۲ اسفند ۱۳۱۵ بهعنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسید اما این بنا بر اثر انفجار دینامیت به طور کامل تخریب شد.
«چاه مرتاض علی»
چاه مرتاض علی یکی از آثار تاریخی و دیدنی شهر شیراز است. این بنا در شمال شهر و در «کوه هفتتن» واقع شدهاست. در پیرامون چاه مرتاض علی یک عمارت چنداتاقه وجود دارد که برای عبادت عارفان در نظر گرفته شدهاست. عمق این چاه سه متر است و دو آبانبار در اطراف آن بهچشم میخورند. این اثر برای توسط سازمان میراث فرهنگی به طور کامل تخریب گردید و ساختمانی دیگر به جای آن ساخته شد.
«حمام باغ الله»
حمام باغ الله مربوط به دوره قاجار است و در کرمان، خیابان شریعتی، کوچه شماره ۱۳ واقع شده و این اثر در تاریخ ۲۲ مرداد ۱۳۸۴ بهعنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسید. باغ لله ۲۰۰ سال سابقه دارد و قبلا باغ بزرگی بوده که متعلق به «خواجه اتابک بزقوش» از عرفا و سیاستمداران کرمان بوده و گرمابه ای هم که در این محله واقع شده نیز به دستور او ساخته شده است. این حمام از قدیمی ترین حمامهای استان کرمان به شمار می رود. این بنا به دلیل عدم نگهداری مناسب، در حال تخریب کامل است. این حمام تا چندی پیش فعال بود ولی بعد از آن به دلیل بالا آمدن آبهای زیرزمینی تعطیل شد و هم اکنون به دلیل انباشته شدن فاضلاب در آن به منشا بیماری های عفونی در منطقه تبدیل شده است. امکان ریزش آن ره گذران را تهدید می کند و به محلی برای تجمع معتادان تبدیل شده است.
«کلیسای کرمان»
کلیسای کرمان مربوط به اوایل سلطنت دوره پهلوی اول است و در کرمان، خیابان شریعتی، کوچه شماره ۱، جنب بیمارستان ارجمند واقع شده است. این اثر در تاریخ ۲۷ اسفند ۱۳۸۷ بهعنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسید. این کلیسا در سال ۱۳۲۰ شمسی و به دست معمار معروف کرمانی «علی محمد راوری» در خارج از محدوده شهر کرمان ساخته شد که بعدها با پیشرفت شهر در مرکز کرمان قرار گرفت و سرانجام در سال ۱۳۹۰ به وسیله لودر با خاک یکسان گردید.
«مسجد سلمان»
مسجد سلمان مربوط به دوره پهلوی است و در تهران، خیابان ۱۷ شهریور، بالاتر از میدان خراسان، حد فاصل کوچههای تشکری و فریدوند واقع شده بود. این اثر در تاریخ ۳ خرداد ۱۳۸۶ بهعنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسید. اما در سال ۱۳۸۶ این اثر تاریخی به صورت شبانه تخریب و بنای جدیدی با 4 طبقه بر روی آن ساخته شد.
«محوطه مقدس»
محوطه مقدس مربوط به دوره هخامنشی است و در شهرستان پاسارگاد، بخش هخامنش، شمال مجموعه پاسارگاد واقع شده. این اثر در تاریخ ۹ اردیبهشت ۱۳۸۲ بهعنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسید. اما جایگاه ستایش توسط قاچاقچیان با دینامیت منفجر و کاملا منهدم شده است.
«حجاریهای برم دلک»
حجاریهای برم دلک مربوط به دوره ساسانیان است و در شیراز، انتهای خیابان کفترک واقع شده بود. این اثر در تاریخ ۱۵ دی ۱۳۱۰ بهعنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است. این اثر بر صخره کوچکی در برم دلک در حدود ده کیلومتری شرق شیراز، دو نقش وجود دارد. در نقش سمت چپ، در برابر شاهزاده خانم ساسانی تصویر یکی از بزرگان ساسانی دیده میشود و در زیر بازوی این مرد کتیبه ای چهار یا پنج سطری به خط پهلوی کتیبه ای به قلم ریزی نگاشته شدهاست که اغلب حروف آن محو گردیدهاست. کتیبه ظاهراً در معرفی این مرد است. این سنگ نوشتهها با بیل مکانیکی مورد تعرض قرار گرفته و بخشی از آن تخریب شده است.
«قلعه نهاوند»
قلعه نهاوند یا دژ یزدگرد قلعهای ساسانی در شهر نهاوند بود. در جنگ نهاوند سقوط این قلعه نقطه عطفی در جنگ میان اعراب و ایرانیان بود. در زمان ناصرالدینشاه، به هنگام حفر قنات دفینه بزرگی پیدا میشود. پس از آن به فرمان شاه ابتدا از اطراف قلعه عکسبرداری شد و سپس این دژ عظیم که تا آن زمان به خوبی دوام آورده بود را به کلی ویران کرد. انگیزه او از این کار پیدا کردن دفینههای بیشتر عنوان شده است.
«عمارت خیابان صداقت»
عمارت خیابان صداقت مربوط به اواخر دوره قاجار است و در محله منیریه تهران، خیابان هاشم معیری، خیابان صداقت، پلاک ۶۱ واقع شده. این اثر در تاریخ ۳۰ تیر ۱۳۸۴ بهعنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است. اما با رای دیوان عدالت اداری این اثر دوران قاجار از ثبت سازمان میراث فرهنگی خارج و بلافاصله توسط مالک آن تخریب گردید. سازمان میراث فرهنگی با توجه به خارج شدن اجباری این بنا از آثار ملی از این سازمان سلب مسئولیت کرد. رییس دیوان عدالت اداری در این موارد سازمان میراث فرهنگی را مقصر دانسته که ملک شخصی مردم را به ثبت میرساند.
«سرای دلگشا»
سرای دلگشا مربوط به دوره قاجار است و در تهران، خیابان ۱۵ خرداد، بعد از چهارراه گلوبندک، روبروی میدان ارگ، پلاک ۹۵۸ جای گرفته بود. این اثر در تاریخ ۱۴ آبان ۱۳۸۶بهعنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است. اما در سال ۱۳۸۹ این اثر تاریخی به حکم دیوان عدالت اداری از ثبت آثار ملی ایران خارج و تخریب شد.
«خانه ارسطو، پاساژ شد»
دکتر ارسطو علاج اردستانی، رییس نخستین بیمارستان بلدیه شهرداری تهران و از مؤسسان گروه پزشکی دانشگاه تهران بود. خانه او در خیابان امیرکبیر شرقی (چراغ برق،چراغ گاز) قرار داشت؛ جایی که یکی از منابع مهم درآمد شهرداری تهران از طریق فروش تراکم تجاری و تغییر کاربری اماکن مسکونی است. این خانه که در ابتدای کوچه شهید علیرضا جاویدی (میرزا محمود وزیر) قرار گرفته بود، متعلق به اواخر دوره قاجار بود اما شهرداری منطقه 12 تهران با این ادعا که در فهرست آثار ملی ایران ثبت نشده است، مجوز تخریب و تبدیل آن به پاساژ فروش لوازم خانگی را صادر کرد. همان زمان سید احمد محیط طباطبایی، رییس کمیته ملی موزهها (ایکوم) اعلام کرد که اگرچه خانه دکتر ارسطو در فهرست آثار ملی ایران ثبت نشده اما جزیی از بافت تاریخی محله عودلاجان است که کلیت آن به ثبت ملی رسیده است. با این حال، خانه یادشده در مهرماه سال 1390 به طور کامل تخریب شد.
« سنگنبشته هخامنشی خارک»
در حالی که خبر کشف سنگنبشته هخامنشی خارک معروف هخامنشیان که در آبان ماه سال ۱۳۸۶ در هنگام جادهسازی شرکت نفت در جزیره خارک آن هم به طور اتفاقی، آب سردی بر پیکر تبلیغات ضد ایرانی کشورهای عربی درباره خلیج فارس بود، کوتاه زمانی پس از رسانهای شدن این خبر، این کتیبه که سندی تاریخی برای اثبات نام خلیج فارس بوده با تیشه و پتک نابود شد. در این سنگنبشته کلاً در پنج سطر و از شش واژه فارسی باستان استفاده شده که پنج واژه آن تاکنون ناشناخته بودند.در ترجمه این کتیبه آمده است: (این) سرزمین خشک و بیآبی بود شادی و آسایش را آوردم.
«نقش برجسته سنگی قندیل»
نقش قندیل، نقش برجسته ای که صحنه ازدواج «شاپور اول ساسانی» با «ملکه آذر آناهیتا» را تصویر کرده است، به صورت تعمدی تخریب شد. به گفته برخی منابع محلی شلیک گلوله یا اصابت جسمی سخت مانند پتک، عامل تخریب این اثر است. نقش قندیل در فاصله 25کیلومتری شمال غربی «کازرون» و در فاصله یک کیلومتری روستای «قندیل» واقع شده است. این نقش برجسته صحنه ازدواج شاپور اول ساسانی با ملکه آذر آناهیتا را نشان می دهد. در پشت سر شاپور نقش موبد موبدان (کرتیر) حجاری شده است. نقش برجسته تنگ قندیل مربوط به دوره ساسانیان است، این اثر در تاریخ ۱۱ دی ۱۳۸۰ به عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است. این میراث در اثر شلیک گلوله و اصابت جسمی سخت مانند پتک نه توسط یک ایرانی بلکه توسط افرادی که دشمن تاریخ و فرهنگ ملی ایران هستند تخریب شده است.
« حمام میرزا یوسف ملکی »
پس از اقدام شهرداری به تخریب یک حمام تاریخی با تلاش یگان میراث فرهنگی، پلیس و دادگستری بابل از تخریب بیشتر این حمام جلوگیری شد. این حمام تاریخی متعلق به دوران صفویه توسط شهرداری شهر بابل در شمال ایران بود. به گفته برخی از منابع هدف شهرداری بابل از تخریب این بنای تاریخی احداث پارکینگ عمومی در بازارچه ای در نزدیکی حمام بوده است. حمام میرزا یوسف ملکی در آبان ۱۳۷۸ در فهرست میراث ملی به ثبت رسیده است.
در همین رابطه بیشتر بخوانید:
نگاهی به سرنوشت خانه های قدیمی؛ خطر فراموشی تهران قدیم
دیدگاه تان را بنویسید