نقد کارشناسان بر مدیریت آب در کشور و توسعه پایدار
بحران بیانتهای آب
مستند «مادرکشی»، که نگاهی آسیب شناسانه به وضعیت حکمرانی آب در ایران دارد، در جامعه مهندسان مشاور ایران برگزار شد؛ مستندی که با حمایت مرکز بررسیهای استراتژیک ریاستجمهوری، با هدف انتقاد سیستم مدیریتی آب ایران تهیه شده است و قصد داشت توسعه ناموزون را در کشور به تصویر بکشد.
«با دست خویش، خود را به هلاکت نیفکنید.» این آیهای از قرآن است که شروع مستند مادرکشی است، مستندی که قرار است به وضعیت بغرنج مباحث مدیریتی و توسعه پایدار که پایداریاش در کشور کمرنگ است، بپردازد. شروع فیلم، موسیقیاش، صدای کشاورزانی که از بیآبی و وضعیت بد معیشتشان در زمینه فیلم حرف میزنند، بغض کشاورز ٨٠ سالهای که از به هم ریختن اوضاع مالی و فقری که روی زندگیاش سایه افکنده میگوید، همه فضای فیلم را به تاریکیای که بر وضعیت توسعه ناپایدار در کشور سایه افکنده، میکشاند؛ فضایی که از نگاه منتقدان، کاملا احساسی ساخته شده و انگار تنها مرثیهسرایی میکند.
مستند «مادرکشی»، که نگاهی آسیب شناسانه به وضعیت حکمرانی آب در ایران دارد، در جامعه مهندسان مشاور ایران برگزار شد؛ مستندی که با حمایت مرکز بررسیهای استراتژیک ریاستجمهوری، با هدف انتقاد سیستم مدیریتی آب ایران تهیه شده است و قصد داشت توسعه ناموزون را در کشور به تصویر بکشد. کمیل سوهانی، کارگردان مادرکشی، دغدغه اصلیاش از ساخت فیلم را توجه به خشکیدگی سرزمین و مساله آب نمیداند و مقوله توسعه را به میان میکشد. او جمع شدن و گفتوگو درباره توسعه ناپایدار و مباحث مدیریت آب کشور که یکی از قطعات پازلی بود که در فیلم نشان داده میشد را نتیجه تلاشی ١٨ ماهه برای ساخت فیلم میداند و آن راموفقیت ارزیابی میکند.
درطول ٧٦ دقیقه زمان پخش فیلم در سالن، همهمههایی شنیده میشد که نشان از موج انتقاد جامعه مهندسانی بود که سدسازی، یکی از اضلاع زندگیشان بوده، آنقدر که با این مبحث عجیناند و گوشه پررنگی از افتخارات زندگی حرفهایشان محسوب شود. اما موج نقدی که هنگام برگزاری پانل، به فیلم وارد شد، نشان از این داشت که شاید مهندسان سدساز هم با توجه به شرایط پیش آمده در کشور، معترف به خطاهای گذشتهشان باشند، اما هیچ کدام نگاهی که مادرکشی به اوضاع بغرنج سرزمین داشت را تحمل نکردند و هجمه انتقادات به مستند، فضای جلسه غروب یکشنبه جامعه مهندسان مشاور را داغ کرد.
رسیدن به خودکفایی کشاورزی
آرمانی غلط بود
محمد درویش، مدیرکل دفتر آموزش و مشارکتهای مردمی سازمان حفاظت محیط زیست، که یکی از مصاحبهشوندگان مستند بود، از نکات تامل برانگیز مستند گفت؛ نکاتی که هرکدام به گوشهای مشکلات آب، محیط زیست و کشاورزی میپرداخت. او در این خصوص گفت: در فیلم کشاورز ترکزبانی را میبینیم که از گندمی حرف میزند که روی دستش مانده، نه انباری دارد که آنها را دپو کند و نه میتواند آنها را بفروشد. این قصه تلخ کشاورزی ما است. میزان ضایعات کشاورزی ما شش برابر حد مجاز است، حدود ٣٠ درصد. یکی از مهمترین دلایلی که کشاورزی ما در فقر نرمافزاری قرار گرفته، این است که از نظر میزان سرمایهگذاری دولت در بخش کشاورزی، ما از بین ١٧٨ کشور رتبه ١٧١ام را داریم. موضوع دوم، قصه سه میلیارد دلاری است که با بهترین و فربهترین بخش کشاورزیمان، یعنی پستهکارانمان مرتبط است، آنها توانستند سه میلیارد دلار به دست بیاورند، در ازای مصرف آبی به ارزش هشت میلیارد دلار. آرمان خودکفایی کشاورزی که برای این کشور انتخاب شده، در عرصهای که در پهنه ٢٥ تا ٤٠ درجه نیمکره شمالی قرار گرفته، جایی که کمربند خشک جهان نام دارد و میانگین ریزشهای آسمانی یکسوم تا یکچهارم
کمتر میانگین جهانی است و تبخیرش حدود ٥٠ درصد بیشتر، یک آرمان غلط و یک نادانی مطلق بوده. سدسازان یا آنهایی که بر غلبه تفکر سازهای در این کشور کوبیدند، هیمه را فراهم کردند برای آتش نادانی. به شهادت وزارت نیرو ٩٠ درصد آب به بخش کشاورزی اختصاص داده شد، که مشکل بخش کشاورزی آب نبود، ارتقای نرمافزاری و راندمان پایین کشاورزی بود. برای این کار در برنامه پنجساله پنجم باید سالانه ٢٣٠٠ میلیارد تومان هزینه میکردیم تا هر سال بتوانیم دو و نیم درصد به راندمان کشاورزی اضافه کنیم. به شهادت معاون وقت کشاورزی، چون این پول را به ما ندادند نتوانستیم این کار را بکنیم. اما حاصل حدود هزار سدی که در نیم قرن اخیر در این کشور ساخته شده، ٥٠٠ هزار میلیارد تومان پول بود، ١٥٠ هزار میلیارد تومان دیگر هم برای تکمیل طرحهای نیمهتمام میخواهیم. این در شرایطی است که سازمانهای متولی مدیریت زمین، بهشدت از ضعف نرمافزاری و سختافزاری رنج میبرند. در کشوری که فقط هست درصد پوشش گیاهی دارد و ١٨ صدم سرانه هر نفر از ایرانیان برای جنگل است، یعنی کمتر از یک چهارم میانگین جهانی. ما حتی یک کانادایر (وسیله اطفای حریق هوایی) نمیتوانیم بخریم. نه
سازمان محیط زیست قدرت خریدش را دارد و نه سازمان جنگلها. چرا نمیتوانیم بخریم وقتی که گرانقیمتترین سازههای پهن پیکر سیماناندود را میسازیم؟ به خاطر اینکه ما به صندلیهای توسعه پایدار نگاه یکنواختی نداشتیم، یک بخش به شکل بادکنکی بزرگ شده و دمار از توسعه پایدار در این کشور درآورده است.
او در ادامه با ارجاع به وزیر نیرو گفت: وزیر محترم نیرو یک جمله کلیدی دارد که جای قدردانی دارد و همه حرف ما است و آن اینکه «بضاعت وزارت نیرو ما را به جایی رسانده که میتوانیم ادعا کنیم ٧٩ میلیارد مترمکعب آب را میتوانیم تنظیم کنیم، درصورتی که بیشتر از ٤٦ میلیارد متر مکعب آب وجود ندارد، یعنی ٣٣ میلیارد مترمکعب، سازه بیشتر ساختیم، یعنی ١١ سد به بزرگی کرخه. آنچه مشخص است این است که باید به سمت مزیتهای واقعی توسعه برویم که همان استحصال انرژیهای نو است، رفتن به سمت بومگردی مسوولانه است، استفاده از مزیتهای ترانزیت و بازرگانی صنایعهای تِک و کسب و کارهای سبز است.»
او در ادامه به بدهکاری اکولوژیکی اشاره کرد و گفت: ماجرا این است که ما در بدترین شرایط از نظر ردپای اکولوژیکی مواجهیم، کشور با بدهکاری اکولوژیکی روبهروست. هیچ شرایطی شبیه شرایط الان نداشتیم. تمامی تالابهایمان از بین رفته، حتی آلماگل، آلاگل و آجیگل در پایاب خزر از بین رفتهاند. تالاب گمیشان یک کیلومتر عقبنشینی کرده، عمق تالاب انزلی از ١٤ متر به ٧/٠ متر عقبنشینی کرده، گاوخونی، ارژن، پریشان، کافتر و مهارلو را از دست دادیم، در پایاب دالکی، ما هله را از دست دادیم. اینها همه سبب شده در ارزشمندترین استان کشور، خوزستان، جایی که بیشترین میزان سرمایهگذاری شده، بیشترین میزان منابع نفت و گاز را دارد، بیشترین میزان اشتغال شده، هیچ کس حاضر نباشد آنجا زندگی کند، کیفیت آموزش پرورش در میان ٣١ استان کشور، سی و یکم شود، شش هزار نفر مهاجرت کردند و شش هزار نفر دیگر میخواهند مهاجرت کنند.
مطلقگرایی در هجمه به سدسازی درست نیست
بیطرف بودن و پرهیز از مطلقگرایی، نگاهی بود که منتقدان این فیلم به آن وارد کردند. علیرضا دایمی، معاون برنامهریزی و اقتصاد وزارت نیرو، با مثبت دانستن اثر مستند در ایجاد شوک در جامعه، آن را فاقد نگاه علمی دانست و گفت: سد هم مانند دیگر آثار سازهای، میتواند اثرات مثبت یا منفی داشته باشد. ما اگر در آسیبشناسی اشتباه کنیم، حتما در علاجبخشی هم اشتباه میکنیم. اگر همه معضلات را گردن سدسازی بیندازیم، آن موقع در علاجبخشی هم نمیتوانیم تصمیم درست بگیریم. ما در سالهای بعد از انقلاب، به دلیل توسعه و تولید محصولات کشاورزی و ترازی که سطح زندگی مردم تعیین کرده بود، مجبور شدیم به سمت تامین منابع آب بیشتر برویم. اما بسیاری از طرحها هم قابل دفاع است. بسیاریشان هم قابل نقد است که اثرات منفی زیست محیطی ایجاد کرده. اگر طرح آمایش سرزمین داشتیم، صنایعمان نباید در یک منطقه متمرکز میشد تا بعد به زور مجبور شویم منابع آب تامین کنیم. امروز که داریم صحبت میکنیم صدها طرح تحمیلی در وزارت نیرو داریم که ما موافق ساخت این سدها نیستیم. در حوزه کرخه بیش از ٤٥ طرح بزرگ داریم که در دست مطالعه است در حالی که ظرفیتی برای آنها وجود
ندارد.
عباسقلی جهانی، عضو کمیته تحقیقات آب وزارت نیرو هم با تاکید بر جلوگیری از مطلقگرایی، جامعه و سازندگان فیلم را به تلطیف کردن فیلم توصیه کرد. او با ارجاع به معیارهای یونسکو برای مباحثی چون انتقال آب و سدسازی گفت: بحث سدسازی و انتقال، مسالهای ست که توسط سازمان جهانی هم تایید شده اما به شرط رعایت معیارها و چارچوبهایش. یونسکو به طور مطلق انتقال بینحوضهای را نفی نمیکند، معیارهایی را درنظر میگیرد که آن چارچوبها باید رعایت شود. سدهایی هم در کشور ساخته شدهاند که مفید بودند، آنها را بگذاریم کنار سدی چون گتوند تا اصل بیطرفی رعایت شود.
او همچنین پیشنهاد داد گروهی خبره و مورد وثوق تعیین شوند تا بر ١٥٠ هزار میلیارد تومانی که قرار است خرج اتمام پروژههای سدسازی شود، نظارت کنند.
برای آبی سد ساختیم که وجود ندارد
معاون مرکز بررسیهای استراتژیک ریاستجمهوری که به عنوان نماینده مرکز و اسپانسر فیلم در پانل حاضر شده بود، در انتها، در پاسخ به جامعه مهندسان و منتقدان فیلم، آنها را به بازبینی پروژههایشان توصیه کرد و گفت: دوستان انتظار دارند که در این فیلم محاسبات علمی دیده شود آنجایی که باید شما مهندسان محاسبه میکردید، نکردید. در فیلم انتظار محاسبه دارید؟ افتخار میکنم دولت به بلوغی برسد که علیه خودش فیلم بسازد. این فیلم گفتمان ایجاد کرده است.
محمد فاضلی با اشاره به اطلاعاتی که وزارت نیرو در این خصوص منتشر کرده، گفت: اسلایدهای وزارت نیرو اعلام میکند آب زیرزمینی کشور در همه زمینههای صنعت، شرب و کشاورزی، بیشتر از آب سطحی استفاده شده. بودجه سالهای ٨٧ تا ٩٤ نشان میدهد متوسط سالهایی که پروژههای آبی طول کشیده است، ١٣ سال است، به خاطر همین وقتی میگویند تونل زاب به ارومیه را ٣ ساله میسازیم، همه میخندند. متوسط ٢/٢ میلیارد دلار در این پروژهها بر اساس اسناد بودجه خرج کردیم، این به غیر از فاینانس خارجی و مشارکت مردم و هزینههای مطالعات است. ما برای آب سطحی که همواره مصرفش کمتر از زیرزمینی بوده، ٢/٢ میلیارد دلار خرج کردیم، آن وقت وزیر نیرو در اقدامی حیرت انگیز، بودجه آبهای زیرزمینی را ١٨ تا ٢٣ برابر میکند. سوال این است که چرا همواره وقتی مصرف آب زیرزمینی بیشتر بوده و بحران بزرگ امروز کشور، فرونشست و بیابانزایی است، سالی ٧ هزار میلیارد برای آبهای سطحی خرج کردیم و سالی کمتر از ٢٠ میلیارد در آبهای زیرزمینی؟ این عدم توازن است و دوستان استدلال میکنند ما مشاور بودیم و مامور و معذور. این بزرگترین دروغ این کشور است.
او در ادامه به اعتراف به اشتباه از سوی سدسازان اشاره کرد و گفت: اینکه به طور کلی یک اشتباهاتی را بپذیریم، فایده ندارد. باید حجم دلاری و بیابانزاییاش را دربیاوریم. اینکه میگوییم امنیت غذایی باید داشته باشیم درست است، ولی چه کسی گفته رسیدن به امنیت غذایی برابر است با کشاورزی نابهرهور. قرار بود سدسازی یکی از گزینهها باشد، نهتنها گزینه. این فیلم نشان میدهد سدسازان کارشان را خیلی خوب انجام دادند. بهموقع لابی کردند، بهموقع دیتا جمع کردند، به موقع فشار آوردند، بهموقع محاسبه کردند، به موقع کارهایی را که نادرست انجام داده بودند را پوشاندند. اگر فشار اجتماعی نبود، گتوند هم نشان داده نمیشد.
بزرگزاده، معاون فنی و پژوهشی شرکت آب نیروی ایران، عسگری عضو جامعه مهندسین مشاور آب ایران و حامدی عضو کمیته کشاورزی مهندسین مشاور هم از منتقدان این مستند بودند، منتقدانی که خودشان را نه طرفدار مطلق سد میدانند و نه متنفر از آن. آنها معتقدند به سدسازی به چشم تکنولوژی نگاه میکنند و شاید فیزیکیترین مساله ممکلت بدانند اما تنها مساله مملکت نمیدانند. به اعتقاد آنها سد خوب سدی است که از مسیر آمایش سرزمین و طرحهای جامع بگذرد. گزینه برتر همیشه سد نیست ولی اگر لاعلاج به تنها راه سد رسیدیم، انتخاب میشود. این روند شامل همه پروژهها میشود و به سد محدود نمیشود. فرودگاه، راه، بیمارستان که عامالمنفعهترین سازه محسوب میشود اگر جانماییاش بد باشد باید تخریب شود.
دیدگاه تان را بنویسید