با عبور ۱۴نفتکش محاصره اقتصادی ایران میشکند؟
حضور دستکم ۱۴ نفتکش و گزارشهای مربوط به بارگیری نفت، احتمال آغاز یک حرکت تازه در مسیر صادرات را مطرح کرده است. چین نیز به عنوان یکی از مقاصد احتمالی محمولهها مطرح شده است. هنوز حرکت قطعی این شناورها و مقصد نهایی آنها تایید نشده است. اما اهمیت ماجرا دقیقا در همین نقطه است. تهران در حال بررسی امکان تبدیل ظرفیت صادراتی به ابزار مقابله با محاصره است.
مرتضی مکی در یادداشتی با عنوان «تغییر معادله محاصره» در روزنامه اعتماد نوشت: گزارش استقرار و بارگیری دستکم ۱۴ نفتکش در خارگ، محاصره دریایی امریکا را وارد مرحلهای تازه کرده است؛ مرحلهای که در آن تهران میکوشد با حفظ مسیر مذاکره، راه صادرات نفت را نیز باز کند و واشنگتن را میان جنگ، توافق یا عقبنشینی از محاصره قرار دهد. اکنون مساله فقط حرکت چند نفتکش نیست؛ مساله اعتبار یک راهبرد امریکایی است. واشنگتن میخواهد با محاصره دریایی، تحریم و جنگ روانی، ایران را در وضعیتی فرسایشی نگه دارد، نه آنقدر جنگ کند که هزینه یک درگیری بزرگ را بپردازد و نه آنقدر عقبنشینی کند که تهران بتواند از فشار خارج شود. این همان وضعیت «نه جنگ، نه صلح» است که در آن امریکا امیدوار است زمان به سود فشار اقتصادی عمل کند. گزارشهای تازه از خارگ این محاسبه را با چالش مواجه کرده است. حضور دستکم ۱۴ نفتکش و گزارشهای مربوط به بارگیری نفت، احتمال آغاز یک حرکت تازه در مسیر صادرات را مطرح کرده است. چین نیز به عنوان یکی از مقاصد احتمالی محمولهها مطرح شده است. هنوز حرکت قطعی این شناورها و مقصد نهایی آنها تایید نشده است. اما اهمیت ماجرا دقیقا در همین نقطه است. تهران در حال بررسی امکان تبدیل ظرفیت صادراتی به ابزار مقابله با محاصره است.
ایران نمیخواهد در زمینی بازی کند که امریکا طراحی کرده است. امریکا فشار را افزایش میدهد تا ایران را به این نتیجه برساند که ادامه مقاومت هزینهبرتر از پذیرش شروط واشنگتن است. تهران در مقابل میخواهد نشان دهد فشار اقتصادی، پایان گزینههای ایران نیست. ادامه دیپلماسی، افزایش توان بازدارندگی و تلاش برای باز کردن مسیر صادرات میتواند همزمان دنبال شود.
عباس عراقچی همین رویکرد را بهصراحت بیان کرده است؛«تمام تلاش خود را برای صادرات نفت و پیگیری مذاکرات انجام میدهیم» و «محاصره باید شکسته شود.» این دو گزاره، نقشه راه تهران را روشن میکند. ایران میان دیپلماسی و مقابله اقتصادی یکی را انتخاب نکرده است. دیپلماسی را حفظ میکند، اما نمیپذیرد که مذاکره از موضع محاصره دایمی انجام شود. هدف تهران نیز الزاما آغاز جنگ نیست. حتی میتوان گفت هدف اصلی، جلوگیری از تبدیل محاصره به یک واقعیت دایمی است. در اینجا یک تناقض بزرگ برای واشنگتن شکل میگیرد. امریکا برای وادار کردن ایران به مذاکره، فشار را افزایش داده است. اما اگر فشار به مرحلهای برسد که صادرات نفت ایران را عملا متوقف کند، تهران انگیزه بیشتری برای شکستن محاصره پیدا میکند. در نتیجه همان سیاستی که قرار بود ایران را از جنگ دور کند، میتواند زمینه بازگشت درگیری را فراهم کند. ولی نصر، استاد دانشگاه جانز هاپکینز، در تحلیل خود از وضعیت کنونی، بر همین شکنندگی راهبرد فشار تاکید دارد. از نگاه او، محاصره دریایی برای امریکا در بلندمدت هزینهبر است و اگر فشار اقتصادی نتواند ایران را به تغییر محاسبات وادار کند، احتمال افزایش تنش ازسوی تهران بیشتر خواهد شد. این تحلیل، نقطه ضعف اصلی راهبرد واشنگتن را آشکار میکند. محاصره تا زمانی موثر است که ایران آن را بپذیرد یا توان شکستن آن را نداشته باشد. اما تهران اکنون میخواهد این فرض را آزمایش کند.
حرکت نفتکشها به سمت دریای عمان و سپس چین، در صورت تحقق، یک اقدام صرفا اقتصادی نخواهد بود. یک آزمون ژئوپلیتیکی خواهد بود. ایران میخواهد ببیند امریکا برای جلوگیری از صادرات نفت تا کجا حاضر به پیشروی است.
واشنگتن نیز باید محاسبه کند. اگر نفتکشها حرکت کنند و امریکا آنها را متوقف نکند، اعتبار محاصره زیر سوال میرود. اگر آنها را متوقف کند، با یک انتخاب دشوار مواجه خواهد شد. توقیف یا حمله به نفتکشهای ایرانی میتواند به درگیری مستقیم منجر شود. درگیری مستقیم نیز میتواند دامنه بحران را از صادرات نفت ایران به امنیت کل خلیجفارس گسترش دهد. این همان نقطهای است که تنگه هرمز دوباره به مرکز معادله بازمیگردد. ایران میداند که ارزش ژئوپلیتیکی تنگه هرمز بسیار فراتر از صادرات نفت خودش است. بخش بزرگی از انرژی جهان از این منطقه عبور میکند، بنابراین هرگونه تلاش برای متوقف کردن نفت ایران در این مسیر، میتواند به افزایش هزینه بیمه، حملونقل و ریسک عرضه در بازار جهانی منجر شود. تهدیدهای رسانهای ایران درباره پاسخ به حمله علیه نفتکشها نیز در همین چارچوب قابل فهم است. این تهدیدها را نمیتوان تصمیم عملیاتی قطعی دانست. اما پیام آنها روشن است؛ حمله به نفتکش ایرانی نباید یک عملیات کمهزینه تلقی شود. ایران میخواهد هزینه محاصره را از تهران به واشنگتن و متحدان منطقهای آن منتقل کند. چین نیز در این میان اهمیت تعیینکننده دارد. چین یکی از مهمترین بازارهای نفت ایران است و پالایشگاههای مستقل این کشور طی سالهای گذشته بخش مهمی از نفت موردنیاز خود را از ایران تامین کردهاند، بنابراین عبور نفتکش ایرانی به مقصد چین فقط به معنای فروش چند محموله نیست؛ به معنای حفظ یک شریان اقتصادی در برابر سیاست فشار امریکاست. برای واشنگتن، جلوگیری از این شریان نیز ساده نیست. اگر امریکا بخواهد هر نفتکش ایرانی را در مسیر چین متوقف کند، باید حضور دریایی خود را افزایش دهد. باید ریسک درگیری را بپذیرد. باید با چین نیز وارد سطح تازهای از تنش شود و باید برای بازار جهانی توضیح دهد که چرا اجرای محاصره یک کشور، به مداخله مستقیم در تجارت انرژی آسیا تبدیل شده است. به همین دلیل، محاصره برای امریکا یک ابزار کمهزینه باقی نخواهد ماند. ایران نیز به همین نقطه امید بسته است. تهران لازم نیست یکباره محاصره را بهطور کامل بشکند. کافی است نشان دهد محاصره مطلق نیست. کافی است یک نفتکش عبور کند. یک محموله تحویل شود. یک مسیر صادراتی دوباره فعال شود. در آن صورت، معادله تغییر میکند.
امریکا دیگر نمیتواند بگوید صادرات نفت ایران را متوقف کرده است. ناچار خواهد شد درباره میزان، مسیر و شرایط صادرات ایران مذاکره کند. این تفاوتی اساسی است. «توقف صادرات» یک سیاست تحمیلی است. «مدیریت صادرات» یک معامله سیاسی است.
ایران دقیقا به دنبال انتقال امریکا از وضعیت اول به وضعیت دوم است. به همین دلیل، ساعات و روزهای آینده میتواند تعیینکننده باشد. عبور احتمالی نفتکشهای ایرانی از محدوده تحت محاصره امریکا، واشنگتن را با سه گزینه روبهرو میکند.
گزینه اول، حمله یا توقیف برای متوقف کردن صادرات است. این گزینه میتواند جنگ را دوباره فعال کند.
گزینه دوم، بازگشت جدی به مذاکرات و تلاش برای رسیدن به توافقی است که رفع محاصره نیز بخشی از آن باشد. گزینه سوم، شل کردن تدریجی محاصره بدون توافق رسمی است، راهی که به امریکا امکان میدهد از ورود به جنگ پرهیز کند، اما در عین حال نتواند ادعا کند ایران را وادار به تسلیم کرده است. هر سه گزینه برای واشنگتن هزینه دارند. ایران نیز در حال ایجاد همین انتخاب است. این شاید مهمترین پیام تحرکات خارگ باشد. تهران نمیخواهد منتظر بماند تا امریکا زمان و شکل تقابل را تعیین کند. میخواهد ابتکار عمل را به عرصهای منتقل کند که برای اقتصاد و امنیت ملی ایران حیاتی است؛ صادرات نفت. در این چارچوب، «شکستن محاصره» لزوما به معنای انتخاب جنگ نیست. میتواند تلاشی برای تغییر محاسبات جنگ باشد. ایران میخواهد به امریکا نشان دهد که محاصره نمیتواند به یک وضعیت دایمی تبدیل شود. مذاکره میتواند ادامه داشته باشد، اما صادرات نفت نمیتواند گروگان فشار نظامی باقی بماند.
اکنون امریکا در نقطه انتخاب قرار گرفته است. اگر برای جلوگیری از عبور نفتکشها شلیک کند، محاصره میتواند به جنگ تبدیل شود. اگر به مذاکره بازگردد، باید درباره رفع محاصره امتیاز بدهد و اگر اجازه عبور بدهد، بدون توافق رسمی، عملا میپذیرد که سیاست محاصره نتوانسته ایران را در گوشه رینگ نگه دارد.
مساله دیگر فقط چند نفتکش نیست. مساله این است که چه کسی قواعد صادرات نفت ایران را تعیین میکند. واشنگتن تلاش کرده بود ایران را در وضعیت انتظار نگه دارد. تهران اکنون میخواهد این وضعیت را بشکند.
این بار ایران منتظر تصمیم امریکا نیست، این امریکا است که باید تصمیم بگیرد با نفتکشهای ایران چه کند.
دیدگاه تان را بنویسید