فضای مجازی می‌تواند نقش جامعه مدنی را برعهده گیرد؟

زهرا نژادبهرام در یادداشتی با عنوان «جامعه مدنی و میدان فعالیت در فضای مجازی» در روزنامه اعتماد نوشت:‌ جامعه مدنی از گذشته بر محور مشارکت گروه‌های مختلف اجتماعی، آزادی بیان، شکل‌گیری تشکل‌ها و گروه‌های داوطلب و مردمی و میانداری میان حوزه خصوصی و سیاسی تعریف شده است‌. این بستر فضایی برای تضارب آرا و امکانی برای تبدیل نیازها به مطالبات و انتقال آن به حوزه سیاسی و در عین حال با ایفای نقش میانجی میان دولت و حوزه خصوصی امکان تبیین و تعدیل و سازماندهی خواسته‌های مردم را داشته است .دراین میان با تحولات عرصه ارتباطات و ورود گسترده مردم به شبکه‌های اجتماعی و شکل‌گیری نوعی ارتباط گروهی و فردی در این فضا بستری برای طرح بسیاری از مسائل و واکنش‌های در این فضا گشوده شد. آزادی عمل نسبی، درکنار آن، امکان دریافت پاسخ و نقد به صورت فوری در برابر بیان دیدگاه‌های شکلی متفاوت از جامعه مدنی را دراین فضا رقم زد که بازخوانی آن نیازمند گشایش‌های تازه‌ای است .  سوال اصلی این است که آیا جامعه ایجاد شده دراین فضا قادر است بستری برای فعال شدن جامعه مدنی را درایران بیشتر کند یا آنکه با جا‌گیری این فضا سعی در به حاشیه بردن آن و خلق طرحی دیگر است؟ شبکه‌های مجازی که درقالب پلتفرم‌های مختلف فعال هستند با تغییر شیوه‌های ارتباطی و شکل‌گیری نظرات عمومی درآنها راهی تازه را برای بیان دیدگاه‌ها ایجاد کرده‌اند؛ این پلتفرم‌ها نقش مهمی در تغییر شیوه‌های ارتباطی و شکل‌گیری نظرات عمومی دارند. آنها با تسریع در ارتباطات بستری برای تعامل برخط ایجاد کرده‌اند . شبکه‌های اجتماعی می‌توانند به نهادهای جامعه مدنی کمک کنند تا سریع‌تر با مخاطبان ارتباط برقرار کنند و پیام‌های خود را به‌راحتی منتشر کنند.در عین حال این شبکه با افزایش آگاهی اجتماعی اطلاعات بیشتری را دراختیار کاربران قرار داده‌اند . با انتشار اطلاعات و اخبار مرتبط با حقوق بشر، عدالت اجتماعی و مسائل مدنی، شبکه‌های اجتماعی می‌توانند به آگاهی و آموزش عمومی کمک کنند. درهمین ارتباط آنها به نوعی مشارکت فعال ایجاد کرده‌اند . در این فضا، افراد می‌توانند به راحتی در فعالیت‌ها و کمپین‌های اجتماعی مشارکت کنند و نظر خود را ابراز کنند. از سوی دیگر چالش و نقد دراین شبکه‌ها بیشتر قابل مشاهده است .

  این شبکه‌های اجتماعی می‌توانند فضایی برای نقد و بررسی سیاست‌ها و رویکردهای دولتی ایجاد کنند و به افزایش پاسخگویی دولت‌ها کمک کنند. اما با توجه به این ظرفیت‌ها مساله دراین است که به دلیل نا مشخص بودن بسیاری از منابع، بستری برای رشد اخبار جعلی نیز ایجاد شده است که ممکن است مسیر اصلی این فضا را با اختلال همراه کند . قطبی شدن جامعه یکی از چالش‌های جدی در این حوزه است که می‌تواند امنیت فضای ایجاد شده را  با دشواری همراه کند . حال با توجه به این شرایط به نظر می‌رسد سوال همچنان باقی است؛ به رغم اختلالات موجود و پیش روی آیا این فضا قادر است نقش جامعه مدنی را برعهده بگیرد ؟ سوال جدی‌تر شد ! چرا که اکنون با فضایی روبه‌رو هستیم که نظارتی به جز مالکین و الگوریتم درآن وجود ندارد؛ اما یک ناظر جدی ولی پنهان دارد و آن کاربران هستند؛ کاربران با درک مسائل شبکه‌های مجازی و تامل بر نحوه انتشار و نوع انتشار و منبع اخبار، قادر هستند مسیر نظارتی را جدی‌تر سازند . اگر چه آنها فقط کاربر ناظر نیستند، بلکه تولید‌کننده، انتخاب‌کننده و توزیع‌کننده معنا نیز می‌باشند؛ لذا وظیفه‌ای بیش از نظارت را برعهده دارند . دراین جا به نظر می‌رسد نوعی اعمال آزادی که برخاسته از درون جامعه فضای مجازی است درحال شکل‌گیری است این آزادی فقط در انتشار نیست بلکه در تولید نیز می‌باشد؛ اگرچه این فضا همزمان عامل کنترل و آزادی را توامان با هم دارد، اما به نسبت دیگر فضاها شاید بتواند تمرین اعمال آزادی را با خود همراه کند.  ازاین‌رو، جامعه مدنی که در حقیقت قابل مشاهده و لمس است ظرفیت‌هایی که فضای مجازی دارد، به کندی در حال تجربه کردن است. چراکه بیشتر نهادهای قانونی متصل به حوزه سیاسی بر آن نظارت دارند! و این دایره اقدام را برای آنها با کندی همراه می‌کند . اما در فضای مجازی این مهم به دست خود مردمان در حال شکل‌گیری است‌. از این منظر این جامعه مدنی قابل باور‌تر است اما مساله این است تا این توان در میان کنشگران فعال شود و آنها خود ناظران اصلی این فضا گردند‌!. در تحقیقی درسال 1397 آمده است که 12 کارکرد از میان مصاحبه‌شوندگان در شهر تهران برای فضای مجازی تبیین شده که شامل کارکرد ارتباطی، خبری، تبلیغی، تقویت قدرت نهادها، شفاف‌سازی، جایگزینی رسانه رسمی، جریان‌سازی، شبکه‌سازی و سنجش افکار عمومی تعریف شده است و درعین حال 10 کژکارکردی برای آن تعریف شده که ناشی از حباب گفت‌وگو، خلق انبوه محتوا ، شایعه، اخبار نادرست، سلبریتی‌سازی، وجود همبستگی کاذب و انبوه اطلاعات، غلبه مشارکت مجازی بر مشارکت واقعی، درگیری، تخریب، ورود به عرصه خصوصی و دور شدن از فعالیت مدنی واقعی ذکر شده است. 

شاید بتوان این مهم را در قالب اعتماد نیز مورد توجه قرار داد‌. در واقع مساله جامعه مدنی در فضای مجازی فقط میزان دسترسی به اینترنت یا تعداد کاربر نیست بلکه مساله توان جامعه برای تشخیص اطلاعات درست و غلط است که می‌تو‌اند منبع اعتمادزایی جامعه باشد‌. این مهم قادر است گفت‌وگوهای پراکنده را به ذخیره اعتماد‌زایی  تبدیل کند امری که در فضای مدنی واقعی دست یافتنی‌تر است . اگر چه باید توجه کرد که جامعه مدنی درفضای مجازی زمانی شکل موثری پیدا می‌کند که با ارتباط به شبکه و شبکه به اعتماد و اعتماد به عاملیت جمعی مفهوم پیداکند .‌در همین رابطه ‌در تحقیقی در سال 1399 آمده است جامعه مدنی موجود در فضای مجازی با حق تحفظ برای کلمه جامعه مدنی تعبیری دیگر نیز دارد . از نگاه این تحقیق جامعه مدنی ایرانی درصورت زندگی مجازی این مجال را یافته تا در ظرفیتی جدید و در تعامل با جامعه جهانی بازیگری کند .به‌طوری که در قالب یافته‌های پژوهش ذکر شده می‌توان مقطع حاضر را دوره تحول‌خواهی در نظام حقوق و تکالیف دولت و جامعه درایران نامگذاری کرد .

درعین حال استدلال شده که صورت زندگی مجازی باعث تغییرات عمیقی در نظم سنتی، شیوه زندگی و تفکر و باورهای مردم شده است . این دو تحقیق موید آن است که فضای مجازی شکلی دیگر از جامعه مدنی را با ظرفیت‌های تازه تجربه می‌کند که فاصله آن با جامعه مدنی واقعی قابل مشاهده است‌. اما اینکه این فضا بتواند جای فضای مدنی واقعی را بگیر‌د به نظر حداقل در کوتاه‌مدت امکان‌پذیر نیست چرا که همانطور که در تحقیق قبلی آمده بسیج مجازی و کمپین‌سازی و استفاده از انبوه خلق مجازی قادر نیست فرصت‌های جامعه مدنی واقعی را در اختیار بگیرد . اما در صورت تعامل مشترک این دو فضا امکان رشد جامعه مدنی و تبیین مطالبات به صورت واقعی‌تر و عبور از موانع احتمالی برای شکل‌گیری این جامعه در واقعیت به عنوان تسهیل‌گر در اداره جامعه قابل تامل است .

 جامعه مدنی در صورتی که بتواند بستر تعامل و گفت‌وگو و ارسال پیام جامعه به حوزه سیاسی را داشته باشد یقینا فضای شکل‌گیری بسیاری از مسائل فارغ ازخشونت است و بیشتر مسائل برپایه مفاهمه و گفت‌وگو حل و فصل خواهد شد .