جزئیات برنامه دولت برای تقسیم زمین رایگان / طرح آشیان برای مستاجران چیست؟

هاجر شادمانی-خبر کوتاه بود، اما خیلی زود در شبکه‌های اجتماعی دست به دست شد؛ «واگذاری زمین به خانوارهای مستأجر». خبری که در شرایط فعلی بازار مسکن، طبیعی بود توجه بسیاری از اجاره‌نشین‌ها را جلب کند.

به گزارش اعتماد، برای خانواری که هر سال با فصل جابه‌جایی، افزایش اجاره‌بها و تامین پول پیش خانه مواجه است، شنیدن خبر واگذاری زمین می‌تواند معنایی فراتر از یک خبر معمولی داشته باشد؛ روزنه‌ای برای خروج از بازار اجاره.

پیگیری‌های «اعتماد» در خصوص جزییات سیاست‌ها و برنامه‌های وزارت راه و شهرسازی نشان می‌دهد آنچه با عنوان کلی «واگذاری زمین به مستأجران» در فضای مجازی منتشر شده، تصویر دقیقی از مجموعه سیاست‌های در حال اجرای دولت ارایه نمی‌دهد. در واقع، وزارت راه و شهرسازی همزمان چند مسیر متفاوت را در حوزه مسکن دنبال می‌کند؛ از اجرا و توسعه برنامه تامین مسکن استیجاری برای زوج‌های جوان گرفته تا واگذاری زمین در روستاها، تامین زمین در شهرهای دارای ظرفیت، پرداخت تسهیلات ودیعه به مستأجران و البته ادامه پروژه بزرگ مسکن ملی. به بیان دیگر، سیاست مسکن دولت تنها روی یک گزینه متمرکز نشده است. در یک سو، مستأجرانی قرار دارند که نیاز فوری به حمایت مالی برای تامین ودیعه دارند؛ در سوی دیگر زوج‌های جوانی که بازار اجاره برای آنها به یکی از مهم‌ترین موانع آغاز زندگی تبدیل شده و در بخش دیگری نیز متقاضیانی قرار دارند که سال‌ها در صف دریافت زمین و مسکن حمایتی مانده‌اند. مجموعه این سیاست‌ها نشان می‌دهد وزارت راه و شهرسازی تلاش دارد همزمان در چند جبهه وارد عمل شود؛ هم تولید مسکن ملکی را از مسیر نهضت ملی ادامه دهد، هم بازار اجاره را با ابزارهایی مانند مسکن استیجاری و وام ودیعه هدف قرار دهد و هم از ظرفیت زمین‌های روستایی و شهری برای پاسخ به بخشی از تقاضای انباشته استفاده کند.

زمین‌هایی بدون نقص

علی نبیان، معاون وزیر راه و شهرسازی و مدیرعامل سازمان ملی زمین و مسکن در گفت‌وگو با «اعتماد» در خصوص واگذاری زمین‌های رایگان به مردم گفت: یکی از اقداماتی که در دولت چهاردهم به دستور آقای رییس‌جمهور و سرکار خانم صادق، شکل گرفت سرعت بخشیدن به اجرای پروژه‌های مسکن، براساس برنامه بالادستی و قانون جهش تولید مسکن بود. برهمین اساس در حال حاضر حدود هزار و 845 پروژه فعال در سطح کشور داریم که بالغ بر 53 هزار هکتار است. در فاز یک این برنامه کار آماده‌سازی را انجام می‌دهیم تا به مرحله‌ای برسند که قابلیت واگذاری برای تولید مسکن را داشته باشند؛ چه مسکن حمایتی، چه مشمولان قانون جوانی جمعیت، قانون ایثارگری و سایر مواردی که در این چارچوب قرار می‌گیرند.

نکته مهم‌تر این است که به محض اینکه زمین را آماده‌سازی می‌کنیم، آن را در اختیار متقاضیان قرار می‌دهیم. اکنون علاوه بر ۸۵۷ هزار متقاضی، تعدادی نیز در صف قرار دارند و پس از آماده شدن زمین، آن را به این عزیزان تحویل می‌دهیم تا فرآیند تولید مسکن را آغاز کنند. مدیرعامل سازمان ملی زمین و مسکن افزود: یکی دیگر از اقداماتی که در این دولت در دستور کار سازمان ملی زمین و مسکن قرار گرفت، بر اساس دستور رییس‌جمهور درباره عدالت آموزشی، سرمایه‌گذاری در حوزه آموزش است. در همین راستا، ساخت فضاهای آموزشی را در مناطقی که مسکن حمایتی در آنها در حال ساخت است، آغاز کردیم. ۵۰ درصد منابع این پروژه‌ها توسط سازمان ملی زمین و مسکن و ۵۰ درصد دیگر توسط سازمان نوسازی مدارس کشور و وزارت آموزش و پرورش تأمین می‌شود. او ادامه داد: علاوه بر این، در مناطق مسکن حمایتی به مسجد، مراکز تجاری و مراکز انتظامی نیز نیاز داریم. در همین راستا، ساخت مساجد و مراکز تجاری را در دستور کار قرار داده‌ایم. همچنین تفاهمی با نیروی انتظامی انجام داده‌ایم تا در مناطقی که مسکن ساخته می‌شود و مردم در آنها ساکن می‌شوند، کلانتری و مراکز انتظامی نیز پیش‌بینی شود.

بر اساس این تفاهمنامه، زمین مورد نیاز را در اختیار نیروی انتظامی قرار می‌دهیم. ۴۰ درصد منابع ساخت پروژه‌های کلانتری‌ها توسط سازمان ملی زمین و مسکن و ۶۰ درصد منابع نیز توسط کد فراجا تأمین می‌شود.نبیان همچنین اشاره کرد که در دولت حدود ۶۴ شهرک مسکونی در حاشیه شهرها ایجاد شده است. این شهرک‌ها جدا از شهرهای جدیدی هستند که توسط شرکت عمران شهرهای جدید ایجاد می‌شوند و ایجاد آنها بر عهده سازمان ملی زمین و مسکن بوده است. طبق اظهارات معاون وزیر راه و شهرسازی، مصوبات ۴۴ مورد از این شهرک‌ها در حال اخذ یا اخذ شده است. در حال حاضر در استان مازندران دو شهرک مصوب داریم و عملیات آماده‌سازی آنها در حال انجام است. در شهر قم و شهر یزد نیز این اقدامات در حال پیگیری است. در شهرهای مختلف کشور، زمین برای تولید مسکن، چه در قالب قانون جوانی جمعیت و چه مسکن حمایتی، تأمین شده و در اختیار مردم و متقاضیان قرار گرفته است. او اعلام کرد که در استان تهران، در شهرهایی که مشکلی در زمینه تأمین زمین نداریم، این کار را انجام می‌دهیم. البته بخشی از اقدامات نیز توسط همکاران ما در شهرهای جدید انجام می‌شود.  نبیان  درباره تأمین آب، برق و گاز این مناطق نیز گفت: در جلسات شورای عالی مسکن، چه با حضور رییس‌جمهور و چه با حضور معاون اول رییس‌جمهور، موضوعات مختلف پروژه‌ها به‌صورت ویژه مورد بررسی قرار می‌گیرد و مسائل مربوط به آب و برق نیز در این جلسات مورد توجه است. پروژه‌ها با هماهنگی انجام می‌شوند و موضوع شهرک‌ها نیز در جلسات شورای عالی مسکن مطرح می‌شود. نماینده وزارت نیرو در این جلسات حضور دارد. در سایر پهنه‌ها نیز که مسکن در آنها احداث می‌کنیم، وزارت نیرو برنامه‌ریزی لازم را برای تأمین آب، برق و همچنین فاضلاب انجام می‌دهد.

«آشیان»؛ مسیر دولت برای ورود به بازار اجاره

یکی از مهم‌ترین برنامه‌های جدید وزارت راه و شهرسازی در حوزه بازار استیجار، طرحی با عنوان «آشیان» است؛ برنامه‌ای که زوج‌های جوان را هدف گرفته و قرار است بخشی از نیاز این گروه به مسکن اجاره‌ای را پاسخ دهد. فلسفه اصلی این طرح از یک واقعیت ساده آغاز می‌شود؛ همه خانوارها در همه مراحل زندگی الزاما نیازمند یا قادر به خرید مسکن نیستند. زوج‌های جوانی که در ابتدای زندگی مشترک قرار دارند، بیش از هر چیز به یک سرپناه با‌ثبات و هزینه قابل پیش‌بینی نیاز دارند. در شرایطی که هزینه تامین ودیعه و اجاره‌بها سهم فزاینده‌ای از درآمد خانوارها را می‌بلعد، سیاست‌گذار تلاش کرده در کنار سیاست‌های مالکیت‌محور، به بازار اجاره نیز وارد شود.

طرح آشیان در همین چارچوب تعریف شده است. بر اساس اطلاعات موجود، این طرح به صورت مرحله‌ای در استان‌های مختلف در حال اجراست و تاکنون در ۱۶ استان از جمله قزوین، مرکزی، مازندران، البرز، گیلان، خراسان جنوبی، گلستان، ایلام، کرمانشاه، فارس، اردبیل، زنجان، قم، سیستان و بلوچستان، تهران و خراسان رضوی فرآیند ثبت‌نام انجام شده است. قرار است مراحل بعدی ثبت‌نام نیز متناسب با تامین ظرفیت در سایر استان‌ها و در فراخوان‌های بعدی اعلام شود.

ضلع دیگر حمایت از مستأجران ۱۸ همت وام ودیعه

پرداخت تسهیلات ودیعه مسکن، ضلع دیگر بسته حمایتی دولت از مستأجران است؛ سیاستی که در سال‌های اخیر به یکی از اصلی‌ترین ابزارهای حمایتی دولت در بازار اجاره تبدیل شده است.

براساس آمار شبکه بانکی، از نیمه دوم اردیبهشت ماه امسال تاکنون حدود ۱۸ هزار میلیارد تومان تسهیلات ودیعه مسکن به ۷۵ هزار خانوار مستاجر پرداخت شده است. سیاست وام ودیعه عملا برای حل مساله «مالکیت» طراحی نشده، بلکه ابزاری کوتاه‌مدت برای جلوگیری از تشدید فشار بر مستأجران است.

۳۰۰ هزار ظرفیت زمین روستایی مسیر از شهر به روستا

سومین برنامه‌ای که بخش مهمی از خبرهای منتشرشده درباره واگذاری زمین به آن مربوط می‌شود، فرآیند واگذاری ظرفیت زمین روستایی برای حدود ۳۰۰ هزار متقاضی است. بر اساس برنامه اعلام‌شده، فرآیند اجرایی واگذاری اراضی روستایی از ۸ شهریور آغاز شده و تا ۷ مهرماه در چهار مرحله دنبال می‌شود. این طرح با هماهنگی معاونت مسکن و ساختمان وزارت راه و شهرسازی و بنیاد مسکن انقلاب اسلامی طراحی شده و هدف اصلی آن پاسخ به بخشی از متقاضیانی است که به رغم برخورداری از ریشه و نسب روستایی و حتی سکونت در روستا، پیش‌تر در سامانه طرح‌های حمایتی مسکن برای دریافت واحد مسکونی در شهر ثبت‌نام کرده‌اند اما تاکنون و به هر دلیل پروژه‌ای به آنها تخصیص داده نشده و در صف انتظار باقی مانده‌اند. بنابراین اینجا نیز باید میان «همه مستأجران» و «متقاضیان واجد شرایط طرح‌های حمایتی مسکن» تفاوت گذاشت. زمین‌های روستایی قرار نیست به صورت عمومی میان تمام خانوارهای اجاره‌نشین توزیع شود. اولویت با افرادی است که در سامانه طرح‌های حمایتی مسکن ثبت‌نام کرده‌اند و شرایط لازم را دارند. یکی از اهداف این برنامه، فراهم کردن امکان جابه‌جایی متقاضیان از شهر به روستاهای دارای ظرفیت تامین زمین است. به این ترتیب، بخشی از متقاضیانی که در شهرها به دلیل کمبود زمین یا پروژه در صف انتظار مانده‌اند، می‌توانند در صورت داشتن شرایط لازم، از ظرفیت روستاها استفاده کنند.

این سیاست هدف دیگری نیز دنبال می‌کند؛ تقویت سکونت در روستاها و جلوگیری از خالی شدن تدریجی آنها. سیاست‌گذار امیدوار است عرضه زمین مسکونی بتواند برای بخشی از خانوارهای دارای ریشه روستایی، انگیزه‌ای برای بازگشت یا ماندگاری ایجاد کند. موضوعی که سال‌ها یکی از محورهای اصلی سیاست‌ مهمی با عنوان «مهاجرت معکوس» بود اما تاکنون در شکل مطلوب عملیاتی نشده بود.

چهار مرحله برای واگذاری

برنامه زمان‌بندی اجرای این طرح به چهار مرحله تقسیم شده است. در مرحله نخست که از ۸ شهریور آغاز شده، اولویت با متقاضیان موثر فاقد تخصیص پروژه و همچنین متقاضیانی است که تا پایان سال ۱۴۰۰ در سامانه طرح‌های حمایتی مسکن ثبت‌نام کرده‌اند. مرحله دوم از ۱۸ شهریور آغاز می‌شود و متقاضیان ثبت‌نامی سال‌های ۱۴۰۱ تا پایان ۱۴۰۲ را در بر می‌گیرد. مرحله سوم نیز از ۲۸ شهریور با اولویت متقاضیانی دنبال خواهد شد که از سال ۱۴۰۳ به بعد در سامانه ثبت‌نام کرده‌اند. در نهایت، مرحله چهارم از ۷ مهرماه آغاز می‌شود و در صورت وجود ظرفیت، فراخوان عمومی جدید برای ثبت‌نام متقاضیان منتشر خواهد شد.

زمین برای چه کسانی؟

متقاضیان این طرح در سه گروه اصلی دسته‌بندی شده‌اند؛ بومیان ساکن روستا، بومیان غیرساکن و ساکنان شهرهای همجوار روستا. گروه نخست، بومیان ساکن هستند که باید طی پنج سال اخیر سابقه سکونت در روستای مورد تقاضا داشته باشند. متقاضیان واجد شرایط در مراحل اول تا سوم از طریق پیامک اطلاع‌رسانی می‌شوند. پس از دریافت پیامک، فرد باید به سامانه طرح‌های حمایتی مسکن مراجعه کرده، فرآیند تغییر شهر یا روستا را انجام دهد و مدارک مورد نیاز، از جمله مستندات مربوط به سابقه سکونت یا ریشه و نسب تاییدشده توسط شورای اسلامی روستا و دهیاری را بارگذاری کند. پس از بررسی مدارک و پالایش متقاضیان، در صورت احراز شرایط و وجود ظرفیت زمین، فرآیند تخصیص انجام خواهد شد. اگر متقاضی واجد شرایط تشخیص داده نشود یا ظرفیت زمین تکمیل شده باشد، از چرخه طرح حمایتی حذف نمی‌شود و به صف شهر مورد تقاضای قبلی خود بازمی‌گردد.

مسیر سوم؛ هر جا زمین باشد  ثبت‌نام انجام می‌شود

سومین مسیر وزارت راه و شهرسازی، سیاست تامین زمین در شهرهاست. بر اساس پیگیری‌های «اعتماد»، در هر شهری که امکان تامین زمین فراهم شود و ظرفیت واگذاری وجود داشته باشد، امکان ثبت‌نام متقاضیان واجد شرایط همان شهر در سامانه طرح‌های حمایتی مسکن فراهم و اطلاع‌رسانی خواهد شد.

این برنامه نیز عملا آغاز شده و در برخی شهرها فرآیند واگذاری وارد مرحله اجرا شده است. تفاوت این مسیر با برنامه واگذاری زمین روستایی در این است که مبنای آن صرفا انتقال متقاضیان به روستا نیست، بلکه هر جا دولت بتواند ظرفیت زمین قابل واگذاری ایجاد کند، امکان فراخوان و ثبت‌نام برای متقاضیان واجد شرایط فراهم خواهد شد. در واقع، وزارت راه و شهرسازی به جای اعلام یک فراخوان سراسری بدون پشتوانه تامین زمین، تلاش کرده ظرفیت واقعی هر منطقه را مبنای بازگشایی سامانه قرار دهد؛ رویکردی که می‌تواند از ایجاد صف‌های جدید در مناطقی که هنوز زمین یا پروژه‌ای برای آنها تامین نشده، جلوگیری کند.