گزارش روزنامه اعتماد از تصویری که رهبر انقلاب از آینده خلیحفارس ترسیم کردهاند؛ از همسرنوشتی همسایگی تا بازتعریف نظم خلیجفارس
مرور پیامهای ایشان از اسفند سال گذشته تا آبان امسال، خطوط یک مانیفست منطقهای را ترسیم میکند که در آن، رابطه با همسایگان، خروج نیروهای فرامنطقهای و بازتعریف جایگاه ایران در تنگه هرمز به یکدیگر پیوند خوردهاند.
از نخستین پیام آیتالله سیدمجتبی حسینی خامنهای، پس از آغاز رهبری در اسفند ۱۴۰۴، نشانههای یک صورتبندی همگام با تحولات در سیاست منطقهای ایران آشکار شد؛ صورتبندیای که در آن، همسایگان جایگاه ویژهای دارند و تنگه هرمز به یکی از کانونهای اصلی قدرت و امنیت ایران تبدیل شده است.
به گزارش اعتماد، ایشان در همان پیام نخست، از رابطه گرم و سازنده با پانزده کشور همسایه سخن گفتند و همزمان خواستار تعطیلی پایگاههای نظامی امریکا در منطقه شدند. چند هفته بعد، در پیام روز ملی خلیجفارس، مفهوم «مدیریت جدید تنگه هرمز» را مطرح کردند؛ تعبیری که در پیامهای بعدی نیز با تاکید بر قواعد حقوقی، امنیت منطقه و منافع ملتهای ساحلی دنبال شد.
مرور پیامهای ایشان از اسفند سال گذشته تا آبان امسال، خطوط یک مانیفست منطقهای را ترسیم میکند که در آن، رابطه با همسایگان، خروج نیروهای فرامنطقهای و بازتعریف جایگاه ایران در تنگه هرمز به یکدیگر پیوند خوردهاند. این گزارش میکوشد با بازخوانی همین پیامها، مولفههای اصلی این مانیفست و تصویری را که رهبری معظم از آینده خلیجفارس ترسیم کردهاند، بررسی کند.
همسایگان؛ نقطه آغاز مانیفست منطقهای رهبر انقلاب
نخستین پیام آیتالله سیدمجتبی حسینی خامنهای در ۲۱ اسفند ۱۴۰۴، تنها اعلام مواضع ایشان درباره ادامه جنگ و نحوه مواجهه با دشمن نبود؛ بخش پنجم این پیام، خطاب مستقیمی به سران و مقامهای موثر کشورهای منطقه داشت و از همان ابتدا، یکی از خطوط اصلی سیاست منطقهای ایشان را ترسیم کرد: حفظ مناسبات دوستانه با همسایگان و مخالفت با استفاده از قلمرو این کشورها برای اقدامات نظامی علیه ایران. اهمیت این بخش در آن بود که در اوج جنگ، موضوع رابطه با کشورهای پیرامونی در کنار مسائل نظامی و امنیتی قرار گرفت و به عنوان یکی از اولویتهای مستقل موردتوجه قرار گرفت. آیتالله خامنهای در این پیام تصریح کردند: «ما با ۱۵ کشور همسایگی خاکی یا آبی داریم و همیشه مایل به ارتباط گرم و سازنده با همه آنان بودهایم و هستیم.» ایشان بلافاصله پس از این عبارت، به حضور پایگاههای نظامی و مالی امریکا در برخی کشورهای منطقه اشاره کردند و گفتند: «لکن دشمن از سالها قبل بهتدریج پایگاههایی اعم از نظامی و مالی را در بعضی از این کشورها احداث کرده تا تسلط خود بر منطقه را تامین نماید.» (پیام ۲۱ اسفند ۱۴۰۴)
در ادامه همین پیام، رهبر انقلاب درباره حمله به پایگاههایی که از آنها برای عملیات علیه ایران استفاده شده بود، موضع گرفتند و تاکید کردند: «بدون اینکه تعرضی به آن کشورها صورت دهیم، صرفا همان پایگاهها را مورد حمله قرار دادهایم.» سپس با اشاره به احتمال تداوم این حملات در صورت ادامه استفاده از آن پایگاهها، از دولتهای میزبان خواستند هر چه زودتر آنها را تعطیل کنند. عبارت پایانی این بخش نیز جهتگیری موردنظر ایشان را روشن میکرد: «نظام جمهوری اسلامی بدون اینکه بخواهد سلطه و استعماری را در منطقه راه بیندازد، برای اتحاد و رابطه متقابل گرم و صمیمانه با همه همسایگان آمادگی کامل دارد. این مواضع در پیام نوروزی ۲۹ اسفند ۱۴۰۴ با توضیحات بیشتری همراه شد. آیتالله خامنهای در این پیام، برای آنکه تاکید بر رابطه با همسایگان صرفا موضعی متناسب با شرایط جنگی تلقی نشود، تصریح کردند: «آنچه بنده در بیانیه نخستین در مورد دیدگاه و سیاست نظام در باب مراوده با کشورهای همسایه ذکر کردهام، امری جدی و واقعی است.» ایشان سپس مجموعهای از اشتراکات دینی، فرهنگی، زبانی، قومی و راهبردی را مبنای تحکیم روابط با کشورهای پیرامونی دانستند و درباره همسایگان شرقی گفتند: «ازجمله همسایگان شرقی خود را خیلی به خود نزدیک میدانیم.» در همین پیام، افغانستان و پاکستان به طور مشخص مورد اشاره قرار گرفتند. رهبر انقلاب با خطاب قرار دادن این دو کشور اعلام کردند: «دو کشور برادرمان یعنی افغانستان و پاکستان باید برای رضای الهی و عدم شقّ عصای مسلمین هم که شده روابط بهتری با هم برقرار سازند و بنده بهسهم خود حاضر به اقدامات لازمه هستم.» این عبارت، موضوع همسایگی را از سطح اعلام آمادگی برای روابط دوجانبه فراتر میبرد و نقشآفرینی ایران برای کاهش اختلاف میان دو کشور همسایه را نیز مطرح میکند. بخش دیگری از پیام نوروزی به ترکیه و عمان اختصاص داشت. آیتالله خامنهای درباره حملاتی که در نقاطی از این دو کشور صورت گرفته بود، تاکید کردند: «بههیچ وجه ازسوی نیروهای مسلح جمهوری اسلامی و سایر نیروهای جبهه مقاومت نبوده است.» ایشان این اقدامات را ترفندی صهیونی برای ایجاد اختلاف میان ایران و همسایگانش توصیف کردند.
کنار هم قرار دادن این دو پیام، سه مولفه را در نگاه رهبر انقلاب به همسایگان نشان میدهد: آمادگی برای روابط گرم و متقابل، تکیه بر اشتراکات تاریخی و دینی و مخالفت با استفاده نظامی از خاک کشورهای منطقه علیه ایران. در این چارچوب، دعوت به همکاری با افغانستان و پاکستان و تاکید بر حفظ مناسبات با ترکیه و عمان، در کنار مطالبه تعطیلی پایگاههای امریکا قرار میگیرد. بنابراین، در مانیفست منطقهای ایشان، همسایگی صرفا یک واقعیت جغرافیایی نیست؛ مبنایی برای تعریف مناسبات سیاسی و امنیتی آینده منطقه است.
امنیت منطقهای بدون امریکا؛ محور دوم سیاست منطقهای رهبر انقلاب
10 اردیبهشت ۱۴۰۵، در پیام آیتالله سیدمجتبی حسینی خامنهای به مناسبت روز ملی خلیجفارس، یکی از روشنترین خطوط سیاست منطقهای ایشان صورتبندی شد: آینده خلیجفارس باید بدون حضور نظامی امریکا رقم بخورد. در این پیام، حضور نیروهای امریکایی در کشورهای ساحلی خلیجفارس، عاملی برای تامین امنیت معرفی نشده؛ ایشان آن را منشا اصلی ناامنی در منطقه دانستهاند. این موضع، ادامه همان بحثی است که در نخستین پیام رهبری درباره پایگاههای نظامی بیگانگان در کشورهای همسایه مطرح شده بود؛ با این تفاوت که در پیام روز ملی خلیجفارس، موضوع از سطح درخواست برای تعطیلی پایگاهها فراتر میرود و به ترسیم تصویری از آینده منطقه میرسد.
ایشان در بخشی از پیام خود تصریح کردند: «حضور بیگانگان امریکایی و لانهگزینی و آشیانه کردن آنها در سرزمینهای خلیجفارس، مهمترین عامل ناامنی در منطقه است.» در ادامه نیز درباره توانایی امریکا برای حفاظت از متحدان منطقهای خود تردید کردند و نوشتند: «پایگاههای پوشالی امریکا تاب و توان تامین امنیت خود را نیز ندارد، چه رسد به اینکه امیدی به تامین امنیت وابستگان و امریکاپرستان منطقه توسط امریکا باشد.» این دو عبارت، مبنای نگاه ایشان به مساله امنیت خلیجفارس را نشان میدهد؛ امنیتی که از نگاه رهبر انقلاب، با اتکا به قدرتهای بیرون از منطقه به دست نمیآید و حضور نظامی آنها خود به عاملی برای تهدید کشورهای ساحلی تبدیل شده است.
در ادامه همین استدلال، آیتالله خامنهای چشمانداز مطلوب خود را با عبارتی صریح بیان کردند: «به حول و قوه الهی، آینده درخشان منطقه خلیجفارس، آیندهای بدون امریکا و در خدمت پیشرفت، آسایش و رفاه ملتهایش خواهد بود.» در این جمله، حذف حضور امریکا با سه مولفه دیگر همراه شده است؛ پیشرفت، آسایش و رفاه ملتهای منطقه. بنابراین، خروج نیروهای فرامنطقهای در این پیام صرفا یک مطالبه سیاسی یا نظامی نیست؛ بخشی از تصویری است که ایشان از آینده کشورهای ساحلی خلیجفارس ارایه میکنند. رهبر انقلاب در همان پیام، مسوولیت امنیت این پهنه آبی را به کشورهای منطقه پیوند میزنند و با تاکید بر اینکه ایران و همسایگانش در خلیجفارس و دریای عمان «همسرنوشت» هستند، جایگاه بیگانگان را در آینده این منطقه نفی میکنند: «بیگانگانی که از هزاران کیلومتر دورتر، طمعکارانه در آن شرارت میکنند، جایی در آن ندارند مگر در قعرِ آبهایش.»
به این ترتیب، پیام دهم اردیبهشت سه جزو بههم پیوسته از سیاست منطقهای رهبر انقلاب را کنار هم قرار میدهد: مخالفت با حضور نظامی امریکا، تاکید بر مسوولیت کشورهای ساحلی در امنیت منطقه و پیوند زدن این امنیت با رفاه و پیشرفت ملتها.
تنگه هرمز؛ از اهرم راهبردی تا مدیریت جدید
تنگه هرمز در پیامهای آغازین آیتالله سیدمجتبی حسینی خامنهای، جایگاهی فراتر از یک گذرگاه دریایی پیدا میکند؛ آبراهی که هم در معادلات امنیتی منطقه اثرگذار است و هم میتواند به ابزار اعمال قدرت ایران در برابر تهدیدهای خارجی تبدیل شود. مرور دو پیام مهم ایشان، یکی در ۲۱ اسفند ۱۴۰۴ و دیگری در دهم اردیبهشت ۱۴۰۵، از تغییر در نحوه صورتبندی این موضوع حکایت دارد: در پیام نخست، سخن از استفاده از ظرفیت بستن تنگه به عنوان اهرم فشار است؛ در پیام دوم، بحث به «اعمال مدیریت جدید» و تدوین قواعد حقوقی برای این آبراه میرسد.
در نخستین پیام، در شرایطی که جنگ با امریکا و اسراییل ادامه داشت، رهبر انقلاب موضع خود را بدون ابهام بیان کردند: «قطعا همچنان از اهرم مسدود کردن تنگه هرمز باید استفاده شود.» این جمله در کنار اشاره به بررسی امکان گشودن جبهههای دیگر، نشان میداد که تنگه هرمز در محاسبات جنگی ایران، ظرفیت اعمال فشار بر طرف مقابل را دارد. تعبیر «اهرم» در این موضعگیری اهمیت دارد؛ تنگه در اینجا به عنوان یک امکان راهبردی مطرح میشود که استفاده از آن به تداوم وضعیت جنگی و تشخیص مصالح گره خورده است. به بیان دیگر، پیام ۲۱ اسفند بر حفظ این ظرفیت و استفاده از آن در صورت نیاز تاکید میکند.
حدود پنجاه روز بعد، در پیام روز ملی خلیجفارس، صورتبندی گستردهتری از این موضوع ارایه شد. آیتالله خامنهای در دهم اردیبهشت نوشتند: «ایران اسلامی با شُکر عملی نعمت اِعمال مدیریت بر تنگه هرمز، منطقه خلیجفارس را ایمن خواهد کرد و بساط سوءاستفادههای دشمن متخاصم را از این آبراه برخواهد چید.» در ادامه نیز تاکید کردند: «قواعد حقوقی و اِعمال مدیریت جدید تنگه هرمز، آسایش و پیشرفت را به نفع همه ملتهای منطقه رقم خواهد زد و مواهب اقتصادی آن، دل ملت را شاد خواهد کرد.»
در این پیام، دو مفهوم تازه برجسته میشود: «قواعد حقوقی» و «مدیریت جدید». تاکید بر قواعد حقوقی نشان میدهد که نگاه مطرح شده در پیام اردیبهشت، تنها به امکان محدودسازی تردد در تنگه محدود نیست؛ مساله، تعیین چارچوبی برای اداره این آبراه و تنظیم مناسبات مرتبط با آن نیز هست. در این صورتبندی، امنیت خلیجفارس و منافع اقتصادی ملتهای منطقه به نحوه مدیریت تنگه پیوند میخورد و ایران برای خود نقشی محوری در این معادله قائل میشود. اهمیت این تغییر را باید در پیوندی دید که پیام دهم اردیبهشت میان مدیریت تنگه و منافع کشورهای منطقه برقرار میکند. رهبر انقلاب از «آسایش و پیشرفت» همه ملتهای منطقه و «مواهب اقتصادی» این مدیریت سخن میگویند؛ بنابراین، در متن پیام، موضوع از سطح یک ابزار فشار در دوره جنگ فراتر میرود و به طرحی برای آینده خلیجفارس گسترش پیدا میکند. البته پیام درباره جزییات این قواعد حقوقی، سازوکار اجرایی آنها یا نحوه مشارکت کشورهای ساحلی توضیحی نمیدهد و نمیتوان از متن آن، شکل نهایی این مدیریت را استخراج کرد.
کنار هم گذاشتن دو پیام، مسیر روشنی را نشان میدهد: در اسفند، تنگه هرمز اهرمی برای مواجهه با دشمن در وضعیت جنگی است؛ در اردیبهشت، مدیریت آن به یکی از مولفههای آینده مطلوب منطقه تبدیل میشود. به این ترتیب، تنگه هرمز در مانیفست منطقهای رهبر انقلاب، هم ابزار قدرت ایران در برابر تهدید خارجی است و هم موضوعی برای بازتعریف قواعد امنیتی و اقتصادی خلیجفارس.
جبهه مقاومت؛ بخش جداییناپذیر سیاست منطقهای
در نخستین پیام آیتالله سیدمجتبی حسینی خامنهای، در کنار تاکید بر رابطه با کشورهای همسایه و ضرورت خروج پایگاههای نظامی بیگانگان، جایگاه جبهه مقاومت نیز بهصراحت در چارچوب سیاست منطقهای جمهوری اسلامی تعریف شده است. ایشان در این پیام، گروهها و کشورهای عضو این جبهه را در شمار نزدیکترین دوستان ایران قرار میدهند و همراهی آنها را عاملی برای کوتاهتر شدن مسیر مقابله با آنچه «فتنه صهیونی» مینامند، توصیف میکنند. این بخش از پیام، نشان میدهد که در نگاه رهبر انقلاب، سیاست منطقهای ایران صرفا در مناسبات رسمی با دولتهای همسایه خلاصه نمیشود و ارتباط با نیروهای مقاومت نیز در این منظومه جایگاهی مستقل دارد. ایشان در بخش سوم همان پیام، خطاب به نیروهای مقاومت مینویسند: «ما کشورهای جبهه مقاومت را بهترین دوستان خود میدانیم و امر مقاومت و جبهه مقاومت، جزیی جداییناپذیر از ارزشهای انقلاب اسلامی است.» این عبارت، جایگاه جبهه مقاومت را از یک ائتلاف مقطعی یا همکاری محدود به شرایط جنگی فراتر میبرد و آن را به یکی از مولفههای ثابت هویت سیاسی جمهوری اسلامی پیوند میزند. تعبیر «جزیی جداییناپذیر» در اینجا اهمیت دارد، زیرا نشان میدهد که در صورتبندی ارایهشده از سیاست منطقهای، حمایت از مقاومت موضوعی وابسته به تغییر شرایط یا تحولات روز نیست.
رهبر انقلاب در ادامه، بر ضرورت هماهنگی میان اجزای این جبهه تاکید میکنند و مینویسند: «بیتردید همراهی اجزای این جبهه با یکدیگر، مسیر تخلص از فتنه صهیونی را کوتاهتر مینماید.» سپس برای توضیح این همراهی، به سه نمونه اشاره میکنند: یمن که به تعبیر ایشان از دفاع از مردم غزه دست نکشیده، حزبالله که باوجود موانع به یاری جمهوری اسلامی آمده و مقاومت عراق که همین مسیر را دنبال کرده است. انتخاب این سه نمونه، تصویری از گستره جغرافیایی جبهه مقاومت در نگاه ایشان ارایه میدهد؛ از جنوب شبهجزیره عربستان تا لبنان و عراق.
نکته قابلتوجه در این بخش از پیام، پیوندی است که میان دفاع از غزه، حمایت از جمهوری اسلامی و مقابله با اسراییل برقرار میشود. رهبر انقلاب، این اقدامات را در قالب یک مسیر مشترک توضیح میدهند و بر همراهی اعضای جبهه به عنوان عاملی برای پیشبرد آن تاکید میکنند. بنابراین، جبهه مقاومت در این پیام صرفا مجموعهای از بازیگران همسو با ایران نیست؛ همکاری میان اعضای آن، بخشی از راهبردی معرفی میشود که هدفش مقابله با تهدیدی مشترک است.
قرار گرفتن این موضع در کنار تاکیدهای پیام نخست بر رابطه گرم با پانزده کشور همسایه، دو سطح از سیاست منطقهای ترسیمشده در آن را آشکار میکند: رابطه با دولتهای منطقه بر پایه همسایگی و منافع مشترک و همکاری با نیروهای مقاومت برمبنای پیوندهای سیاسی و اعتقادی. آیتالله خامنهای در همان پیام، این دو حوزه را در کنار یکدیگر قرار دادهاند؛ یکی مسیر تعامل با دولتها و دیگری عرصه همکاری با نیروهایی که آنها را بخشی از جبهه مقابله با اسراییل میدانند.
وحدت جهان اسلام؛ از همسایگی تا ائتلاف کشورهای مسلمان
آیتالله سیدمجتبی حسینی خامنهای در پیام هشتم شهریور ۱۴۰۵ به مناسبت هفته وحدت، دامنه نگاه منطقهای خود را از روابط دوجانبه با همسایگان و همکاری با جبهه مقاومت فراتر بردند و خطاب مستقیمی به حاکمان کشورهای اسلامی مطرح کردند. در این پیام، وحدت مسلمانان به عنوان شرط مقابله با قدرتهای خارجی و مقدمه همکاری در حوزههای امنیتی، اقتصادی و علمی معرفی شده است. به این ترتیب، همگرایی کشورهای اسلامی در این صورتبندی، مکمل سیاست همسایگی و یکی از پایههای امنیت منطقهای به شمار میرود.
رهبر انقلاب در بخشی از این پیام، خطاب به حاکمان کشورهای اسلامی، بهویژه کشورهای غرب آسیا و حاشیه خلیجفارس، تاکید کردند: «توصیه موکد و مکرر اینجانب به حکام کشورهای اسلامی خصوصا کشورهای منطقه غرب آسیا و حاشیه خلیجفارس این است که دشمن واقعی خود را بشناسید و نقشهاش را دریافته، با آن مقابله نمایید.» این خطاب، از آن جهت اهمیت دارد که مخاطب آن صرفا دولتهای همسایه ایران نیستند؛ رهبر انقلاب مجموعهای گستردهتر از کشورهای اسلامی را طرف این دعوت قرار میدهند و از آنها میخواهند در تشخیص تهدیدهای مشترک، نگاه واحدی داشته باشند.
ایشان در ادامه، امریکا و رژیم صهیونیستی را دشمنان همه امت اسلامی توصیف کردند و نوشتند: «آنان فقط دشمن جمهوری اسلامی و ملت ایران و جبهه عظیم مقاومت اسلامی نیستند، بلکه با همه امت اسلام و ازجمله ملتهای غرب آسیا و شمال آفریقا دشمنی دارند.» در این استدلال، اختلاف میان دولتهای مسلمان و اتکای برخی از آنها به قدرتهای خارجی، مانع شکلگیری همکاری جمعی معرفی میشود. رهبر انقلاب همچنین با اشاره به تلاش برای برجستهسازی اختلافات مذهبی و سیاسی، هشدار دادند که هر اقدامی که به تفرقه میان مسلمانان بینجامد، عملا به سود دشمنان اسلام تمام خواهد شد. بخش مهم دیگر پیام، توضیح معنای عملی وحدت است. آیتالله خامنهای سه گام را برای تحقق آن برمیشمارند: «دفاع از یکدیگر در مقابل کفر» و سپس «انواع همکاریها و همافزاییها در مسائل مختلف زندگی مادی و معنوی مسلمانان از لحاظ ثروت، امنیت، علم و پیشرفت.» ایشان در ادامه، وحدت را «سنگ بنای اصلی برای دستیابی به تمدن اسلامی عزیز و غالب» میدانند. این پیام، تصویر گستردهتری از سیاست منطقهای رهبر انقلاب ارایه میکند؛ تصویری که در آن، امنیت خلیجفارس با همگرایی کشورهای مسلمان و همکاری آنها در حوزههای مختلف پیوند خورده است. دعوت به وحدت در اینجا یک توصیه صرفا مذهبی نیست؛ طرحی برای تبدیل اشتراکات اسلامی به ظرفیت مشترک سیاسی، امنیتی و اقتصادی است.
پایان سلطه بیدردسر امریکا؛ بازخوانی معادله قدرت در منطقه
در پیام ۱۳ آبان ۱۴۰۵ به مناسبت روز ملی مبارزه با استکبار جهانی، آیتالله سیدمجتبی حسینی خامنهای بار دیگر به تحولات خلیجفارس و تنگه هرمز بازگشتند؛ اینبار با تاکید بر پیامدهای منطقهای جنگ و آنچه ایشان شکست افسانه شکستناپذیری امریکا میدانند. در این پیام، یکی از محورهای اصلی نقد متوجه حکومتهایی است که امنیت و بقای خود را به قدرتهای خارجی گره زدهاند. رهبر انقلاب، تحولات خلیجفارس را آزمونی برای سنجش کارآمدی این الگوی امنیتی معرفی میکنند و میان اتکای دولتها به نیروی داخلی و وابستگی به قدرتهای بیرونی تمایز میگذارند. یکی از خطوطی که در پیامهای آیتالله سیدمجتبی حسینی خامنهای درباره آینده منطقه تکرار میشود، تردید در دوام حضور مسلط امریکا و کارآمدی حمایت امنیتی این کشور از متحدان منطقهایاش است. این موضوع در پیام ۱۳ آبان ۱۴۰۵ برجستهتر از گذشته مطرح شد؛ پیامی که در آن، تحولات خلیجفارس و تنگه هرمز به نشانهای از تغییر موازنه قدرت و آشکار شدن محدودیتهای امریکا در منطقه تبدیل شده است. در این نگاه، جنگ و پیامدهای آن صرفا رویارویی ایران با امریکا و اسراییل نیست؛ نتیجه آن بر محاسبات دولتهایی نیز اثر میگذارد که امنیت خود را به حضور قدرتهای فرامنطقهای وابسته کردهاند. رهبر انقلاب در پیام ۱۳ آبان، با اشاره به تحولات خلیجفارس و تنگه هرمز نوشتند: «اینک صحنه خلیجفارس خصوصا تنگه هرمز همچنانکه بطلان افسانه شکستناپذیری امریکا را رقم زده است، ضعف و زبونی حکومتهایی که به نیرویی جز ملت خویش اتکا میکنند، و بیوفایی و عجز قدرتهای بزرگ در دفاع از حکومتهای دستنشاندهشان را نشان میدهد.» در این عبارت، دو موضوع در کنار هم قرار گرفتهاند: ناکامی امریکا در حفظ تصویری که از قدرت نظامی خود ساخته و آسیبپذیری دولتهایی که برای تامین امنیت به حمایت خارجی تکیه دارند. مخاطب این بخش از پیام، علاوه بر امریکا، حکومتهایی هستند که به تعبیر ایشان، نیرویی جز ملت خود را پشتوانه امنیت و بقای سیاسیشان قرار دادهاند. این موضعگیری پیشتر نیز در پیام ۲۶ تیر ۱۴۰۵ دیده میشد. ایشان در آن پیام تصریح کردند: «اینک شیطان بزرگ، امریکای جنایتکار فهمیده است که استمرار حضور بیدردسر و سلطهگرانهاش بر منطقه، خیالی خام بیش نیست.» عبارت «حضور بیدردسر» در این جمله، بهخوبی نقطه تمرکز این انتقاد را روشن میکند: پایان یافتن وضعیتی که در آن امریکا میتوانست با اتکا به پایگاهها و مناسبات امنیتی خود، حضورش را در منطقه تثبیتشده و کمهزینه تصور کند. پیام آبان، این برداشت را به سطحی فراتر میبرد و آن را به ضعف الگوی امنیتی دولتهای متکی به قدرتهای خارجی پیوند میزند. در ادامه پیام ۱۳ آبان، رهبر انقلاب «اعمال مدیریت ایران بر تنگه هرمز و از بین بردن پایگاههای نظامی امریکا در کشورهای منطقه» را واکنشی به تجاوز امریکا در جنگ تحمیلی سوم معرفی کردند، اما در همان حال آن را «جهادی ابتدایی علیه استکبار در ابعادی منطقهای» دانستند که در صورت تکرار تعدیها، میتواند ابعاد گستردهتری پیدا کند. این بخش نشان میدهد که از نگاه ایشان، اقدامات نظامی در منطقه تنها پاسخی محدود به یک حمله نیست و پیامدهای آن در معادله حضور و نفوذ امریکا نیز تعریف میشود.
از این منظر پیامهای تیر و آبان یک خط تحلیلی مشترک دارند؛ حضور امریکا در منطقه نه پایدار و بیهزینه است و نه میتواند تضمینکننده امنیت دولتهای میزبان باشد. در مانیفست منطقهای رهبر انقلاب، آینده مناسبات خلیجفارس به تغییر همین معادله گره خورده است؛ معادلهای که در آن، اتکای حکومتها به ملتهای خود جایگزین وابستگی امنیتی به قدرتهای دوردست میشود.
همسرنوشتی کشورهای ساحلی؛ خلیجفارس بهمثابه خانه مشترک
یکی از تعبیرهای کلیدی در پیام آیتالله سیدمجتبی حسینی خامنهای به مناسبت روز ملی خلیجفارس، در دهم اردیبهشت ۱۴۰۵، توصیف ایران و همسایگان ساحلی به عنوان ملتهایی «همسرنوشت» است. این تعبیر، مبنای نگاه ایشان به آینده منطقه را از جغرافیای مشترک فراتر میبرد و بر پیوند امنیت، اقتصاد و سرنوشت سیاسی کشورهای پیرامون خلیجفارس و دریای عمان تاکید میکند.
رهبر انقلاب در این پیام، خلیجفارس را «نعمتی فراتر از یک پهنه آبی» توصیف کردند و نوشتند که این پهنه «بخشی از هویت و تمدنمان را شکل داده و علاوه بر نقطه اتصال ملتها، مسیر حیاتی و منحصر به فرد اقتصاد جهانی را در تنگه هرمز و پس از آن دریای عمان ایجاد کرده است.» در این صورتبندی، خلیجفارس هم پیوندگاه تاریخی و تمدنی ملتهای منطقه است و هم گذرگاهی با اهمیت اقتصادی جهانی؛ دو ویژگی که منافع کشورهای ساحلی را به یکدیگر گره میزند.
ایشان در ادامه، تصریح کردند: «ما با همسایگانمان در پهنه آبی خلیجفارس و دریای عمان «همسرنوشت» هستیم.» این جمله، نقطه کانونی نگاه منطقهای ایشان به کشورهای ساحلی است. امنیت و ثبات این پهنه آبی، در چنین نگاهی نمیتواند بهصورت جداگانه و در چارچوب منافع یک کشور تعریف شود؛ تحولات آن بر زندگی و منافع همه ملتهای پیرامونش اثر میگذارد.
پیام دهم اردیبهشت، این پیوند را به حوزه اقتصاد نیز میکشاند. رهبر انقلاب تاکید میکنند که «قواعد حقوقی و اِعمال مدیریت جدید تنگه هرمز، آسایش و پیشرفت را به نفع همه ملتهای منطقه رقم خواهد زد و مواهب اقتصادی آن، دل ملت را شاد خواهد کرد.» بنابراین، چشمانداز مطلوبی که در پیام ترسیم شده، بهرهمندی ملتهای منطقه از امنیت و ظرفیتهای اقتصادی این آبراه است. در این چارچوب، «همسرنوشتی» کشورهای ساحلی، یکی از پایههای اصلی مانیفست منطقهای رهبر انقلاب است؛ مفهومی که آینده خلیجفارس را به همکاری و منافع مشترک ملتهای آن پیوند میدهد.
مانیفست منطقهای؛ از همسرنوشتی همسایگی تا بازتعریف نظم خلیجفارس
مرور پیامهای آیتالله سیدمجتبی حسینی خامنهای از اسفند ۱۴۰۴ تا آبان ۱۴۰۵، تصویری نسبتا منسجم از اولویتهای سیاست منطقهای ایشان به دست میدهد. در این مجموعه، همسایگان نقطه آغاز مناسبات خارجیاند، خروج نیروهای نظامی امریکا شرط بازگشت امنیت به منطقه معرفی میشود، تنگه هرمز جایگاهی راهبردی در معادلات قدرت پیدا میکند و همکاری کشورهای مسلمان و اعضای جبهه مقاومت نیز در امتداد همین نگاه قرار میگیرد. این مولفهها در پیامهای مختلف و به مناسبتهای گوناگون تکرار شدهاند و بهتدریج چارچوبی برای توضیح نگاه رهبر انقلاب به آینده منطقه ساختهاند.
در پیام دهم اردیبهشت، ایشان از «طلیعه نظم جدید منطقه و جهان» سخن گفتند؛ تعبیری که در کنار تاکید بر مدیریت جدید تنگه هرمز و آینده بدون امریکا، به یکی از کلیدواژههای این مجموعه پیامها تبدیل میشود. در پیام ۱۳ آبان نیز بار دیگر تنگه هرمز و پایگاههای نظامی امریکا در کشورهای منطقه در مرکز توجه قرار گرفتند. تکرار این موضوعات نشان میدهد که مساله حضور قدرتهای فرامنطقهای و جایگاه ایران در معادلات امنیتی خلیجفارس، از دغدغههای ثابت این دوره بوده است.
دیدگاه تان را بنویسید