حقشناس: ایران در شنژن پیشنهاد مذاکرات ۴جانبه با میزبانی چین را مطرح کند
محمدجواد حقشناس نوشت: تهران میتواند پیشنهاد مشارکت در گفتوگوهای سهجانبه یا چهارجانبه یا سازوکاری مکمل با حضور مستقیم ایران و طرفهای ذیربط را مطرح کند؛ گفتوگوهایی برای کاهش تنش، پایان جنگ، توافقی متوازن و پایدار، رفع تحریمها و امنیت منطقهای. چنین اقدامی ضمن بهرهگیری از ظرفیت چین و روابط ایران با روسیه، راه گفتوگوی مستقیم با واشنگتن را نیز باز میگذارد. این پیشنهاد ناظر به مذاکرات مرتبط با ایران است، نه عضویت یا حضور در اجلاس اقتصادی اپک.
محمدجواد حقشناس در یادداشتی با عنوان «شنژن؛ فرصتی برای دیپلماسی جسورانه» در روزنامه اعتماد نوشت: در حاشیه اجلاس سران مجمع همکاری اقتصادی آسیا- اقیانوسیه (اپک) که روزهای ۲۷ و ۲۸ آبان به میزبانی چین در شنژن برگزار میشود، قرار است رهبران چین، امریکا و روسیه در نشستی سهجانبه گرد هم آیند. دیدار برنامهریزی شده شی جینپینگ، دونالد ترامپ و ولادیمیر پوتین میتواند نشانهای از بازآرایی مناسبات قدرت در جهان باشد. برای ایران، پرسش بنیادین این است: آیا کشورمان در نظم در حال شکلگیری، شریکی راهبردی و بازیگری مستقل خواهد بود یا به موضوع چانهزنی و معامله قدرتهای بزرگ تبدیل میشود؟ اهمیت شنژن را باید در بستر فرسایش نظم تکقطبی، افزایش قدرت اقتصادی و فناورانه چین، استمرار نفوذ نظامی روسیه و تلاش امریکا برای حفظ برتری خود دید. پکن با تاکید بر چندجانبهگرایی و نقش کشورهای در حال توسعه، در پی سهم بیشتری در تعیین قواعد جهانی است؛ اما آیا این روند مشارکت واقعی کشورها را گسترش میدهد یا صرفا الگوی تازهای از مدیریت جهان توسط قدرتهای بزرگ پدید میآورد؟ احتمال تفاهم واشنگتن و پکن در قالب آنچه «گروه دو» یا G2 خوانده میشود، این پرسش را جدیتر میکند. چندقطبی شدن جهان الزاما به معنای عادلانهتر شدن آن نیست؛ ممکن است انحصار یک قدرت جای خود را به رقابت یا توافق چند قدرت بدهد، بیآنکه دیگر کشورها در تصمیمگیری سهم بیشتری پیدا کنند. برای ایران، شناخت این واقعیت ضرورتی راهبردی است. موقعیت کشور در پیوند خلیجفارس، آسیای مرکزی، قفقاز و اقیانوس هند، ظرفیتهای انرژی، نقش آن در امنیت تنگه هرمز و جایگاه ترانزیتیاش، در کنار رویکرد غربستیزانه حاکم بر سیاست خارجی جمهوری اسلامی طی نزدیک به نیمقرن، بر اهمیت ایران در محاسبات پکن و مسکو افزوده است. با این حال، باید میان ارزش ایران به عنوان شریک اقتصادی و ژئوپلیتیکی و بهرهگیری از تقابل تهران با غرب به مثابه اهرم رقابت قدرتها تمایز گذاشت. پرسش مهم این است: آیا چین و روسیه از حلوفصل اختلافات ایران و غرب به همان اندازه استقبال میکنند که از استمرار وضعیت کنونی ایران در معادلات قدرت سود میبرند؟ چین با امریکا، اروپا و کشورهای عربی خلیجفارس روابط گسترده دارد و روسیه نیز مناسباتش با واشنگتن را بر پایه ترتیبات امنیتی خود و بحران اوکراین تنظیم میکند. هیچ یک تعهدی نامحدود به ایران ندارد. همکاری با آنان سرمایهای مهم است، اما نباید به واگذاری ابتکار عمل یا محدود شدن گزینههای سیاست خارجی تهران بینجامد.
شنژن از منظر دیگری نیز معنادار است. هوش مصنوعی، اقتصاد دیجیتال، زنجیرههای تامین، تجارت و امنیت انرژی، در کنار توان نظامی، به میدانهای اصلی رقابت قدرتها بدل شدهاند. برای ایران، اقتدار ملی صرفا محصول موقعیت جغرافیایی یا توان دفاعی نیست. بدون تبدیل سرمایه انسانی، دانش و ظرفیت صنعتی به قدرت اقتصادی مولد، اهمیت ژئوپلیتیکی نیز لزوما به رفاه مردم یا قدرت چانهزنی پایدار تبدیل نخواهد شد. در همین چارچوب، روابط ایران و امریکا نیازمند نگاهی واقعبینانه است. هزینههای جنگ، مخاطرات تداوم بحران و تهدید امنیت انرژی و تجارت جهانی، ضرورت حرکت به سوی توافقی پایدار را برجسته میکند. اگر موضوع ایران در گفتوگوهای شنژن مطرح شود، این فرصت تنها زمانی به سود کشور خواهد بود که تهران در تعیین چارچوب مذاکرات و توافق احتمالی نقشی مستقیم و موثر داشته باشد. تصمیمگیری دیگران درباره امنیت، اقتصاد و حقوق حاکمیتی ایران، بدون مشارکت خود ایران، نه عادلانه است و نه پایهای مطمئن برای صلح. بنابراین سیاست خارجی به ابتکاری چندوجهی نیاز دارد: حفظ و تقویت همکاری با چین و روسیه، توسعه مناسبات با اروپا و دیگر کشورها، گسترش همکاری منطقهای و فراهم کردن امکان گفتوگوی مستقیم و متوازن با امریکا. عربستان، قطر، عمان و پاکستان نیز میتوانند در کاهش تنش و شکلگیری ترتیبات امنیت جمعی نقشآفرین باشند. امنیت خلیجفارس و تنگه هرمز باید بر همکاری کشورهای منطقه، احترام به حاکمیت آنان و حقوق بینالملل استوار باشد، نه بر رقابت نظامی یا تحمیل نظارت دائمی خارجی. با این همه، دیپلماسی مقتدر بدون پشتوانه داخلی دوام نمیآورد. سرمایه انسانی، اعتماد عمومی، مشارکت شهروندان و اقتصاد توانمند، قدرت انتخاب ایران را افزایش میدهند. از اینرو، اصلاح حکمرانی، بازسازی اعتماد عمومی و تجدید میثاق ملی، بخشی از راهبرد استقلال کشور در عرصه بینالمللیاند، نه موضوعاتی جدا از سیاست خارجی. در آستانه نشست شنژن، تهران نباید منتظر تصمیم قدرتهای بزرگ بماند. دو اقدام مشخص میتواند ابتکار عمل را به دستگاه دیپلماسی بازگرداند. نخست، اعلام موضع رسمی وزارت امور خارجه. تهران میتواند با بیانیهای روشن، ضمن استقبال از هر ابتکار موثر برای کاهش تنش، پایان جنگ و صلح پایدار تاکید کند و هشدار بدهد که هیچ توافقی درباره امنیت، حقوق حاکمیتی، منافع ملی و آینده ایران، بدون حضور، مشارکت مستقیم و رضایت کشورمان، از مشروعیت سیاسی لازم برخوردار نخواهد بود و نمیتواند مبنای صلحی عادلانه و پایدار قرار بگیرد. دوم، اعلام آمادگی برای ابتکار دیپلماتیک به میزبانی پکن. تهران میتواند پیشنهاد مشارکت در گفتوگوهای سهجانبه یا چهارجانبه یا سازوکاری مکمل با حضور مستقیم ایران و طرفهای ذیربط را مطرح کند؛ گفتوگوهایی برای کاهش تنش، پایان جنگ، توافقی متوازن و پایدار، رفع تحریمها و امنیت منطقهای. چنین اقدامی ضمن بهرهگیری از ظرفیت چین و روابط ایران با روسیه، راه گفتوگوی مستقیم با واشنگتن را نیز باز میگذارد. این پیشنهاد ناظر به مذاکرات مرتبط با ایران است، نه عضویت یا حضور در اجلاس اقتصادی اپک.
هدف، جایگزین کردن یک وابستگی با وابستگی دیگر نیست؛ ایران باید روابط متوازن و متنوعی بسازد که هیچ قدرتی نتواند از انزوای آن برای پیشبرد منافع خود بهره گیرد. راهبرد مطلوب نه دشمنی دائمی با غرب است و نه چشم دوختن به حمایت بیقیدوشرط شرق، بلکه سیاستی مستقل، فرصتشناس و متکی بر خواست مردم است. ایران باید طرف تصمیمگیری باشد و هزینه و فایده هر توافق را خود بسنجد. ایران در نظم جهانی جدید باید با هوشمندی راهبردی، فرصتشناسی تاریخی و تکیه بر منافع ملی و اراده مردم، بازیگری مقتدر، مستقل و تاثیرگذار باشد. این جایگاه با دیپلماسی فعال، تنشزدایی هوشمندانه، بازسازی قدرت ملی و پیوند مستحکم دولت و ملت به دست میآید. آینده ایران باید در تهران و با اراده ملت ایران رقم بخورد، نه بر میز مذاکره دیگران در شنژن یا هر پایتخت دیگری، بدون حضور و مشارکت موثر ایران.
دیدگاه تان را بنویسید