عاصم منیر در سفر به تهران حامل پیشنهادهای جدید آمریکا به ایران بود؟

تشدید جنگ اقتصادی امریکا علیه ایران، معادله فشار و چانه‌زنی را وارد مرحله تازه‌ای کرده؛ بدین معنا که واشنگتن با اتکا به فشارهای اقتصادی و تهران با تکیه بر اهرم‌های ژئوپلیتیکی در برابر یکدیگر صف‌آرایی کرده‌اند. در این میان، سفر عاصم منیر به تهران می‌تواند حامل پیام یا پیشنهاد تازه واشنگتن و تلاشی برای آزمودن امکان احیای دیپلماسی از موضع فشار باشد. در این میان تهران نیز با استفاده از اهرم هرمز می‌کوشد هزینه‌های فشار اقتصادی را برای امریکا و اقتصاد جهانی افزایش دهد؛ اهرمی که تداوم آن می‌تواند به افزایش فشار شرکای ایران منجر شود.

به گزارش اعتماد، رحمن قهرمانپور، پژوهشگر و تحلیلگر روابط بین‌الملل، در پاسخ به پرسش نخست «اعتماد» درباره چرایی سفر عاصم منیر به ایران در این بازه زمانی که قرار است جزییات تحریم‌های اعمالی ایالات‌متحده علیه کشورمان رسانه‌ای شود، گفت: به نظر می‌رسد این سفر حامل دیدگاه‌ها یا پیشنهادی تازه ازسوی واشنگتن برای تهران است و پاکستان احتمالا می‌کوشد مواضع جدید امریکا را منتقل کند.  او افزود: براساس اظهارات اخیر دونالد ترامپ، به نظر می‌رسد او از موضع ایران رضایت ندارد و تاکید کرده که دستور توقف مذاکرات با تهران را داده است. با این حال، تجربه گذشته نشان می‌دهد ترامپ معمولا پس از اتخاذ مواضع تند، بار دیگر خواستار مذاکره می‌شود؛ زیرا تصور می‌کند در چنین وضعیتی از موضع قدرت وارد گفت‌وگو خواهد شد.  قهرمانپور ادامه داد: اکنون نیز همزمان با افزایش فشار بر ایران و محدودشدن بخشی از روابط تجاری امارات با تهران، ترامپ ظاهرا تصور می‌کند که می‌تواند در چارچوب «دیپلماسی اجبار» و از موضع برتر، پیشنهاد تازه‌ای به ایران ارایه دهد و شانس خود را برای احیای دیپلماسی بیازماید.  او تاکید کرد: با این حال، موفقیت یا ناکامی این ابتکار صرفا به خواست ترامپ بستگی ندارد. باید دید ارزیابی مقام‌های جمهوری اسلامی ایران از وضعیت داخلی و خارجی کشور، میزان تاب‌آوری ایران و موقعیت ترامپ چیست؛ تنها بر پایه این ارزیابی‌ها می‌توان درباره امکان احیای دیپلماسی و بازگشت به تفاهم اسلام‌آباد قضاوت کرد.

ایران از خطوط قرمز خود عقب‌نشینی نخواهد کرد

قهرمانپور در پاسخ به پرسش دوم «اعتماد» درباره احتمال موافقت امریکا با خواسته‌ها و شروط ایران در مسیر احیای تفاهم اسلام‌آباد گفت: در جریان هرگونه مذاکره دیپلماتیک، هر طرف می‌کوشد بیشترین امتیاز را بگیرد و کمترین امتیاز را بدهد. بر همین اساس، ترامپ تلاش خواهد کرد حداکثر امتیازها را از ایران دریافت کند و جمهوری اسلامی ایران نیز در پی گرفتن بیشترین امتیاز از دولت ترامپ است، از همین رو باید دید منطق نهفته در پس خواسته‌های ایران چیست. برمبنای محاسبات تهران، ترامپ در آستانه انتخابات میان‌دوره‌ای تحت‌فشار قرار دارد، قیمت نفت افزایش یافته و متحدان امریکا از این وضعیت ناراضی‌اند، بنابراین از نگاه ایران، تداوم تنش یا بسته‌ماندن تنگه هرمز می‌تواند شانس ترامپ و حزب جمهوری‌خواه در انتخابات میان‌دوره‌ای را کاهش دهد.این پژوهشگر روابط بین‌الملل ادامه داد: در محاسبات تهران، اکنون زمانی است که اعمال فشار بر واشنگتن و شخص ترامپ می‌تواند به اعطای امتیازهای بیشتر ازسوی دولت امریکا منجر شود، از همین رو مقام‌های ایران در هفته‌های اخیر تاکید کرده‌اند که تنگه هرمز را بسته نگه می‌دارند و ترامپ باید امتیاز بدهد.

قهرمانپور در ادامه گفت: اما هنوز روشن نیست که ترامپ این محاسبه و ارزیابی ایران را می‌پذیرد و براساس آن حاضر به امتیازدهی خواهد شد یا نه.

در نقطه مقابل، ارزیابی دولت ترامپ -برمبنای مواضعی که اعلام کرده- این است که محاصره دریایی و تحریم‌های ایران نتیجه داده‌اند. از نگاه واشنگتن، ایران در موقعیت ضعف قرار گرفته و آمادگی بیشتری برای دادن امتیاز دارد.

او افزود: نوسان‌های اقتصادی، افزایش قیمت دلار و کاهش فروش نفت ایران، ازجمله عواملی هستند که دولت ترامپ را به این جمع‌بندی رسانده‌اند که اکنون زمان فشار بیشتر است و تهران ممکن است در برابر آن حاضر به امتیازدهی شود.

ایران در واکنش به جنگ اقتصادی امریکا اهرم آبراه‌ها را در دستور کار قرار می‌دهد

قهرمانپور در پاسخ به پرسش دیگری مبنی بر واکنش احتمالی تهران به تشدید فشارهای اقتصادی امریکا گفت: به نظر می‌رسد سیاست ایران در برابر افزایش فشارهای اقتصادی واشنگتن، یا آنچه وزیر خزانه‌داری امریکا «عملیات خشم اقتصادی» نامیده، افزایش فشار بر اقتصاد جهانی از مسیر تنگه هرمز باشد.

او افزود: اگر این فشارها به عقب‌نشینی دولت ترامپ منجر نشود، احتمال دارد گسترش فشار به تنگه باب‌المندب نیز در دستور کار ایران قرار بگیرد. تهران ممکن است از این طریق نیز بکوشد در برابر سیاست امریکا ایستادگی کند.

این پژوهشگر روابط بین‌الملل ادامه داد: موفقیت چنین سیاستی به عوامل متعددی بستگی دارد؛ ازجمله ارزیابی امریکا از شرایط، توان ایران برای بستن قاطع تنگه هرمز یا ایجاد اختلال جدی در باب‌المندب.

قهرمانپور در ادامه خاطرنشان کرد: حتی اگر همه این شرایط محقق شود، به این معنا نیست که صادرات نفت از منطقه به‌ طور کامل به صفر خواهد رسید، زیرا مسیرهایی برای دورزدن تنگه هرمز وجود دارد.

او افزود: وضعیت باب‌المندب نیز با تنگه هرمز متفاوت است. توان حوثی‌ها برای بستن باب‌المندب محدود است، زیرا آنها بازیگر دولتی نیستند و در سوی دیگر نیز پایگاه‌های نظامی متعددی در جیبوتی مستقر است،  بنابراین پرونده باب‌المندب تا حدی از وضعیت تنگه هرمز جداست.

شرکای ایران ابتدا منافع ملی خود را لحاظ می‌کنند

قهرمانپور در پاسخ به پرسش دیگر «اعتماد» درباره رویکرد چین، روسیه، عراق و دیگر کشورهایی که از تجارت با ایران و صادرات نفت ایران سود می‌برند، گفت: دولت‌ها در درجه نخست منافع ملی خود را دنبال می‌کنند و نباید این اصل مهم را فراموش کرد.

او افزود: چین در جنگ ۴۰ روزه یکی از عوامل اصلی جلوگیری از افزایش بیشتر قیمت نفت بود، زیرا برای تداوم صادرات خود، ناچار شد تقاضای نفتش را کاهش دهد.  چین روزانه حدود پنج میلیون بشکه از تقاضای نفت خود کاست و همین مساله سبب شد بازار با فشار تقاضا مواجه نشود و قیمت نفت به‌طور چشمگیری افزایش پیدا نکند. این پژوهشگر روابط بین‌الملل ادامه داد: همه این کشورها، با وجود روابط نزدیک‌تر با ایران، تابع منافع خود هستند. خبر عبور کشتی‌های چین از کریدور جنوبی نیز نشان می‌دهد پکن می‌خواهد به‌شکلی محترمانه اعتراض خود را به رویکرد ایران یا ادامه انسداد تنگه هرمز بیان کند.

قهرمانپور در ادامه تاکید کرد: هر چه زمان بگذرد و انسداد تنگه هرمز طولانی‌تر شود، واکنش این کشورها متفاوت‌تر خواهد شد و فشار آنها بر ایران برای تسهیل عبور و مرور در تنگه هرمز افزایش می‌یابد.

چین احتمالا از رویارویی با امریکا پرهیز می‌کند

قهرمانپور در پاسخ به پرسشی درباره احتمال افزایش تنش میان واشنگتن و پکن در صورت توقف صادرات نفت ایران گفت: بررسی رفتار چین در قبال ونزوئلا می‌تواند سرنخ‌هایی درباره نحوه رفتار احتمالی پکن به دست دهد.او افزود: پیش از حمله امریکا برای ربودن نیکلاس مادورو، چین یک کشتی اختصاصی برای واردات نفت از ونزوئلا اعزام کرد، اما امریکا همان کشتی را نیز مصادره کرد و واکنش پکن به اعتراض شفاهی محدود شد. این رویداد نشان می‌دهد سیاست چین در قبال ونزوئلا، پرهیز از تقابل جدی با امریکا بوده است.

این پژوهشگر روابط بین‌الملل ادامه داد: این درحالی است که براساس برخی آمارها، ونزوئلا حدود ۲۰میلیارد دلار به چین بدهکار بوده است. همچنین خبرهای منتشر شده، نشان می‌دهد چینی‌ها از مسیر گفت‌وگو و مذاکره با امریکا، نفت ونزوئلا را خریداری می‌کنند.

قهرمانپور تاکید کرد: بنابراین، تصور اینکه چین صرفا به‌دلیل ایران بخواهد وارد تقابل جدی یا تنش با امریکا شود، دست‌کم با واقعیت‌های مشاهده‌ شده در پرونده ونزوئلا همخوانی ندارد. البته اهمیت ژئوپلیتیکی ایران در خلیج‌فارس و خاورمیانه مساله‌ای نیست که پکن به ‌سادگی از آن صرف‌نظر کند.

او در ادامه افزود: با این همه، چین نشان داده است که در محاسبات خود دقیق عمل می‌کند و تمایلی به پرداخت هزینه‌های بیش از اندازه ندارد؛ رویکردی که نمونه آن را در رفتار پکن درقبال ونزوئلا می‌توان دید.

هرمز در بلندمدت برگ برنده نیست

رحمن قهرمانپور در پاسخ به پرسش آخر «اعتماد» درباره روایت‌های متضاد ایران و امریکا از کنترل تنگه هرمز و تلاش برای ایجاد مسیرهای جایگزین انتقال انرژی، گفت: اگر انسداد تنگه هرمز ادامه پیدا کند، طبیعی است که کشورهای مختلف به فکر دور زدن این تنگه بیفتند؛ واقعیتی که مقام‌های ایرانی نیز به آن اذعان داشته‌اند و بارها گفته‌اند تنگه هرمز یک برگ برنده دایمی نیست.

او افزود: براساس اخبار و گزارش‌های موجود، امریکا از طریق کریدور جنوبی در نزدیکی آب‌های سرزمینی عمان، بخشی از نفت را از تنگه هرمز عبور می‌دهد. امارات و عربستان نیز از مسیرهای فجیره و ینبع نفت خود را صادر می‌کنند و عراق نیز اخیرا در پی آن است که با استفاده از خط لوله، صادرات نفت خود را انجام دهد.  این پژوهشگر روابط بین‌الملل ادامه داد: دورزدن کامل تنگه هرمز ممکن نیست، زیرا کشورهایی مانند قطر و بحرین برای صادرات خود به این آبراه نیاز دارند. برای نمونه، صادرات گاز مایع (LNG) به‌طور طبیعی از راه کشتی انجام می‌شود و امکان انتقال آن با دورزدن تنگه هرمز وجود ندارد. صادرات محصولات شیمیایی مانند آمونیاک نیز عمدتا از مسیر دریایی ساده‌تر و عملی‌تر است.  قهرمانپور تاکید کرد: با وجود آنکه حذف کامل تنگه هرمز امکان‌پذیر نیست، به نظر می‌رسد اهمیت این آبراه با گذشت زمان کاهش می‌یابد. در صورت ادامه روند کنونی، هرمز احتمالا دیگر اهمیت امروز خود را در اقتصاد جهانی نخواهد داشت؛ هر چند این اهمیت هیچ‌گاه به صفر نمی‌رسد، اما تا حدی از جایگاه گذشته خود فاصله خواهد گرفت.