ایران در کانون تحرکات دیپلماتیک تازه چین در خاورمیانه

روزنامه واشنگتن پست در گزارشی نوشت در شرایطی که احتمال ازسرگیری حملات آمریکا و اسرائیل به ایران پس از انتخابات میان‌دوره‌ای روز سه‌شنبه آمریکا مطرح است، پکن تلاش‌های دیپلماتیک گسترده‌ای را برای افزایش نقش خود در خاورمیانه آغاز کرده است.

در همین چارچوب، «شی جین‌پینگ» رئیس‌جمهور چین و «وانگ یی» وزیر امور خارجه این کشور روز دوشنبه در پکن، به‌صورت جداگانه میزبان مذاکراتی در سطح عالی با مقاماتی از عمان، ایران و عربستان سعودی بودند. دیدار شی با سلطان هیثم بن طارق، سلطان عمان، نخستین سفر یک رئیس کشور عمانی به پکن از زمان برقراری روابط دیپلماتیک دو کشور در ۴۸ سال پیش بود.

هم‌زمان، وزارت امور خارجه چین جزئیات برنامه گسترده دیپلماتیک این کشور در خاورمیانه و شاخ آفریقا طی روزها و هفته‌های آینده را اعلام کرد که بر اساس آن، سه فرستاده ارشد پکن به هفت کشور سفر خواهند کرد.

این تحرکات گسترده یکی از فشرده‌ترین تلاش‌های دیپلماتیک علنی چین از زمان حمله آمریکا و اسرائیل به ایران در ماه فوریه به شمار می‌رود؛ تلاش‌هایی که در شرایط ورود منطقه به مرحله‌ای بالقوه پرمخاطره، با هدف ایفای نقش در شکل‌دهی به آینده تحولات خاورمیانه انجام می‌شود.

در گزارش‌های رسمی مربوط به دیدارهای شی جین‌پینگ و وانگ یی، بر ضرورت کاهش فوری تنش‌ها، ازسرگیری مذاکرات و افزایش نقش چین در شکل‌دهی به محیط امنیتی منطقه تأکید شده است.

«کریگ سینگلتون»، مدیر ارشد برنامه چین در بنیاد دفاع از دموکراسی‌ها، در این‌باره گفت: پکن دلایل خوبی برای افزایش حضور خود در این مقطع دارد؛ ترامپ بار دیگر ایران را تهدید می‌کند، دولت‌های خلیج فارس نگران تشدید دوباره تنش‌ها هستند و ریاض نیز پیش‌تر از چین خواسته است از روابط خود با تهران برای مهار تنش‌ها استفاده کند.

تکاپوی اعراب برای مهار آتش جنگ پس از رأی‌گیری نوامبر

ارتش آمریکا پیش‌تر برای احتمال انجام حملات بیشتر آماده شده بود، هرچند دونالد ترامپ، رئیس‌جمهور این کشور، علناً از منتفی بودن ازسرگیری حملات پیش از برگزاری انتخابات خبر داده و در عین حال احتمال تشدید تنش‌ها پس از رأی‌گیری را باز گذاشته است.

تهدید حملات مجدد، کشورهای منطقه خلیج فارس را به تکاپو برای شکستن بن‌بست میان تهران و واشنگتن واداشته است؛ زیرا این کشورها نگران‌اند دور تازه درگیری‌ها بار دیگر با واکنش ایران در نزدیکی مرزهای آنها همراه شود. در همین راستا، میانجیگران قطری روز جمعه در چارچوب تلاش‌های جاری برای پایان دادن به جنگ وارد تهران شدند.

هزینه ۴۷ میلیارد دلاری پنتاگون و دودستگی در حلقه نزدیکان ترامپ

کاخ سفید درباره امکان دستیابی به راه‌حلی دیپلماتیک برای پایان جنگ پیام‌های متفاوتی ارسال کرده است. برآورد مقام‌های نظامی آمریکا نشان می‌دهد این جنگ تاکنون بیش از ۴۷ میلیارد دلار برای واشنگتن هزینه داشته است؛ رقمی که خسارت‌های واردشده به پایگاه‌های آمریکا در منطقه را شامل نمی‌شود.

برخی چهره‌های دولت ترامپ، از جمله «جی‌دی ونس» معاون رئیس‌جمهور، «استیو ویتکاف» فرستاده ویژه و «جرد کوشنر» داماد و فرستاده ترامپ، از دستیابی به توافق حمایت کرده‌اند؛ در حالی که برخی دیگر، از جمله «پیت هگست» وزیر دفاع آمریکا، ظاهراً با چنین رویکردی مخالف بوده‌اند.

با وجود گسترش روابط چین در خاورمیانه و تلاش‌های مکرر این کشور برای معرفی خود به‌عنوان نیرویی صلح‌طلب، پکن تاکنون در تبدیل بلندپروازی‌های دیپلماتیک خود به نتایج عملی با دشواری‌هایی روبه‌رو بوده است. با این حال، تحرکات اخیر نشان‌دهنده افزایش توانایی چین برای گردهم آوردن بازیگران اصلی منطقه و فراهم کردن زمینه گفت‌وگو میان آنهاست.

سینگلتون در این‌باره گفت: اگر منطقه به سمت نوعی راه‌حل نهایی دیپلماتیک حرکت کند، پکن می‌خواهد پشت میز مذاکرات حضور داشته باشد یا دست‌کم چنین تصویری ایجاد کند که برای شکل‌دهی به این روند تلاش کرده است.

دیدارهای موازی وانگ یی با باقری‌کنی و مقام امنیتی عربستان

در حالی که رئیس‌جمهور چین میزبان سلطان عمان بود؛ کشوری که سال‌ها نقش میانجی میان واشنگتن و تهران را بر عهده داشته است، وانگ یی نیز به‌صورت جداگانه با مقام‌های ارشد امنیتی ایران و عربستان دیدار کرد.

وانگ یی در گزارش رسمی وزارت امور خارجه چین درباره دیدار با «علی باقری‌کنی»، معاون دبیر شورای عالی امنیت ملی ایران، گفت: گفت‌وگو و مذاکره راه خروج از وضعیت کنونی است. وی از همه طرف‌ها خواست به دنبال راه‌حل سیاسی باشند و بار دیگر به درگیری مسلحانه متوسل نشوند.

زمان‌بندی نخستین سفر یک رئیس کشور عمانی به چین با افزایش نقش مسقط در میانجیگری برای پایان دادن به درگیری‌ها هم‌زمان شده است. پکن اوایل سال جاری نیز تلاش دیپلماتیک مشابهی را با پاکستان دنبال کرده بود؛ کشوری که در آن مقطع به‌عنوان مهم‌ترین میانجی میان واشنگتن و تهران شناخته می‌شد.

«یون سان»، مدیر برنامه چین در مرکز استیمسون، اندیشکده‌ای مستقر در واشنگتن، در این‌باره گفت: عمان نقش میانجیگری آرام و بی‌سروصدایی را ایفا کرده است. چین با این رویکرد هم‌ذات‌پنداری می‌کند و عمان از اعتبار و روابط بیشتری برای ایفای نقش میانجی برخوردار است.

اعزام فرستادگان ویژه پکن به خاورمیانه و آفریقا در سایه خطر انسداد هرمز

وزارت امور خارجه چین اعلام کرد که در روزهای آینده، «ژای جون» فرستاده ویژه این کشور در امور خاورمیانه به ایران، عمان و عربستان سعودی سفر خواهد کرد؛ «لیو شیانفا» فرستاده چین در امور آفریقا راهی اتیوپی، جیبوتی و مصر می‌شود و «هو چانگ‌چون» فرستاده ویژه پکن در امور شاخ آفریقا نیز به اریتره سفر خواهد کرد.

این سفرها در شرایطی انجام می‌شود که نگرانی‌ها از گسترش پیامدهای جنگ ایران و تشدید درگیری‌های مرتبط و کانون‌های بی‌ثباتی در آفریقا و خاورمیانه افزایش یافته است.

چین منافع قابل‌توجهی در جلوگیری از تشدید دوباره تنش‌ها دارد. این کشور به‌شدت به جریان انرژی از تنگه هرمز وابسته است و میلیاردها دلار سرمایه‌گذاری در منطقه دارد. تداوم درگیری‌ها می‌تواند کشتیرانی و زنجیره‌های تأمین را مختل کند و به تقاضا برای صادرات چین آسیب بزند. در عین حال، به نظر می‌رسد پکن درصدد بهره‌برداری از فرصت‌های دیپلماتیک ناشی از این درگیری‌ها برای معرفی خود به‌عنوان نیرویی مؤثر در برقراری ثبات است.

سینگلتون در پایان گفت: در اینجا تا حدودی الگویی مشابه رویکرد چین در قبال جنگ اوکراین دیده می‌شود؛ پکن در صحنه باقی می‌ماند، فرستادگان خود را اعزام می‌کند و اطمینان می‌یابد که در هر تحول بعدی، نقش چین نادیده گرفته نخواهد شد.