هشدار نسبت به کمبود گاز در زمستان / گاز استان‌های شمالی قطع می‌شود؟

ندا جعفری-  با نزدیک شدن به فصل سرد سال، بحث درباره تأمین گاز و احتمال بروز محدودیت در استان‌های شمالی بار دیگر جدی شده است. فاطمه مهاجرانی، سخنگوی دولت روز گذشته (هفتم مهرماه) در یک نشست خبری این موضوع را به‌طور رسمی اعلام کرد.

به گزارش اعتماد، خانم سخنگو با اشاره به ناترازی گاز در زمستان سال‌های ۱۴۰۳ و ۱۴۰۴، کسری امسال را 230 میلیون مترمکعبی خواند؛ کسری که ناشی از حملات نظامی به کشور بوده است. البته پیشتر وزیر نفت و دیروز مهاجرانی اعلام کرد که از 230 میلیون متر مکعب از دست رفته، ۱۰۰ میلیون مترمکعب به چرخه تولید بازگشته است.  باتوجه به کسری موجود؛ سخنگو احتمال کمبود انرژی در استان‌های شمالی را بیش از دیگر استان‌ها دانست. البته او تاکید کرد که به استانداران این استان‌ها هشدارهای لازم ابلاغ شده و تمهیدهایی نیز اتخاذ شده است تا زندگی مردم دچار مشکل نشود. امیدواریم با همراهی مردم و تنظیم دمای موتورخانه‌ها، بخاری‌ها و دستگاه‌های حرارتی روی ۲۰ درجه بتوانیم زمستان را با حداقل خاموشی و مشکل سپری کنیم. در کنار سخنان سخنگوی دولت، تورج دهقانی، مدیر عامل شرکت نفت و گاز پارس جنوبی نیز اعلام کرده است که تولید فاز ۱۱ پارس جنوبی که یکی از راهبردی‌ترین و آخرین فازهای توسعه‌ای میدان مشترک پارس جنوبی است به یک میلیارد فوت مکعب در روز رسیده است که با تکمیل و راه‌اندازی دوازدهمین چاه SPD11B ظرفیت تولید گاز از این بخش مرزی میدان مشترک پارس جنوبی به یک میلیارد فوت مکعب، معادل حدود ۲۸ میلیون مترمکعب در روز رسیده است. کمبود گاز در روزهای آینده به اندازه‌ای جدی است که در جلسه شورای عالی انرژی هم که روز یکشنبه به ریاست محمدرضا عارف، معاون اول رییس‌جمهور برگزار شد، سناریوهای پیشنهادی برای مدیریت مصرف گاز در بخش‌های خانگی، تجاری، عمومی، صنایع، کشاورزی، حمل‌ونقل و نیروگاهی در چهار ماه سرد سال جاری مورد بررسی قرار گرفت و سهم مصرف هر یک از این بخش‌ها به تصویب رسید. عارف نیز در این جلسه خطاب به مدیران دولتی تأکید کرد: در زمینه مدیریت مصرف انرژی باید نگاه کلان وجود داشته باشد و همه وزرا و مدیران دغدغه و وظیفه مشترک حفظ پایداری شبکه انرژی برای تأمین گاز بخش تولید و خانگی را داشته باشند.

تنوع در ناترازی‌ها

هاشم اورعی، کارشناس ارشد انرژی، در مورد ناترازی گاز به «اعتماد» می‌گوید: ناترازی گاز پیش از جنگ نیز وجود داشته و روند آن طی سال‌های گذشته فزاینده بوده است، اما جنگ این وضعیت را حادتر کرده و فشار بیشتری بر شبکه گاز کشور وارد کرده است.

اورعی با اشاره به وضعیت تولید و مصرف گاز توضیح می‌دهد: از حدود ۱۰ تا ۲۰ سال پیش پیش‌بینی‌ها نشان می‌داد ایران در سال‌های آینده با فاصله میان تولید و مصرف گاز مواجه می‌شود. با وجود این هشدارها، تولید متناسب با رشد تقاضا افزایش پیدا نکرد، مصرف نیز مدیریت نشد و بهره‌وری در بخش‌های مختلف به اندازه کافی افزایش نیافت.

به گفته این کارشناس ارشد انرژی، نتیجه این روند از چند سال قبل خود را در زمستان‌ها نشان داده و با کاهش دما، شبکه گاز با کسری مواجه شده است. حتی واردات گاز از ترکمنستان نیز در مقاطعی نتوانسته این ناترازی را به‌طور کامل برطرف کند و در یکی- دو سال گذشته نیز محدودیت در واردات گاز از این کشور، فشار بیشتری به مناطق شمالی وارد کرده است.

اورعی تاکید می‌کند: جنگ را نمی‌توان علت اصلی شکل‌گیری ناترازی گاز دانست، اما آثار آن بر وضعیت فعلی قابل چشم‌پوشی نیست.

 او با اشاره به کاهش ظرفیت تولید گاز در پی آسیب‌های وارد شده به تاسیسات پارس جنوبی می‌گوید: در جریان جنگ، حدود ۲۳۰ میلیون متر مکعب از ظرفیت تولید روزانه گاز از مدار خارج شده است و تاکنون حدود ۹۲ میلیون مترمکعب از این ظرفیت به مدار بازگشته، اما بعید است تا پیش از رسیدن فصل سرما امکان بازگرداندن تمام ظرفیت از دست‌رفته وجود داشته باشد، بنابراین کشور در زمستان امسال علاوه بر ناترازی قبلی، با کسری جدیدی نیز مواجه خواهد بود. این کارشناس انرژی معتقد است؛ همین وضعیت موجب شده شرکت ملی گاز به برخی صنایع اعلام کند با سرد شدن هوا امکان تامین کامل گاز مورد نیاز آنها وجود نخواهد داشت.

اورعی با اشاره به ساختار مصرف گاز در کشور می‌گوید: بخش قابل ‌توجهی از مصرف گاز در فصل زمستان مربوط به بخش خانگی است و با کاهش دما، تقاضا برای گرمایش افزایش پیدا می‌کند، در چنین شرایطی، برای تامین نیاز خانوارها، گاز صنایع و نیروگاه‌ها کاهش پیدا می‌کند. به گفته او، بخشی از نیروگاه‌ها می‌توانند برای جبران کمبود گاز به سراغ گازوییل و مازوت بروند، اما این راهکار نیز محدودیت‌های خاص خود را دارد و نمی‌تواند تمام کمبود را جبران کند .

او هشدار می‌دهد: ادامه این روند می‌تواند کشور را وارد مرحله‌ای کند که ناترازی گاز و برق همزمان رخ دهد؛ وضعیتی که از آن به عنوان ناترازی ترکیبی یاد می‌شود.

اورعی تاکید می‌کند: کاهش گازرسانی به صنایع فقط یک مشکل انرژی نیست، بلکه مستقیما بر تولید و رشد اقتصادی تاثیر می‌گذارد. زمانی که گاز صنایع قطع یا محدود می‌شود، ظرفیت تولید کارخانه‌ها کاهش پیدا می‌کند و این مساله رکود اقتصادی را عمیق‌تر خواهد کرد. او با اشاره به آمار تولید صنعتی توضیح می‌دهد: در بهار ۱۴۰۵، رشد بخش صنعت و معدن نسبت به بهار ۱۴۰۴ حدود ۱۴.۷ درصد منفی بوده است، یکی از عوامل مهم این افت، محدودیت در تامین برق و گاز صنایع است. اورعی تاکید دارد: ممکن است در کوتاه‌مدت، با اولویت دادن به مصرف خانگی، این تصور ایجاد شود که مشکل گاز خانوارها حل شده است، اما هزینه این سیاست در ماه‌های بعد خود را در کاهش تولید صنعتی و تشدید رکود نشان می‌دهد.

این کارشناس ارشد انرژی در ادامه با اشاره به وضعیت مناطق شمالی کشور ادامه می‌دهد: همه استان‌ها به یک اندازه در معرض خطر کمبود گاز قرار ندارند، حدود ۱۱ استان در معرض تهدید هستند، اما وضعیت سه استان خراسان شمالی، گلستان و مازندران جدی‌تر است. او دلیل این وضعیت را موقعیت جغرافیایی و ساختار شبکه انتقال گاز عنوان کرده و می‌گوید: این استان‌ها علاوه بر آنکه در فصل زمستان هوای نسبتا سردی دارند، در انتهای خطوط انتقال گاز قرار گرفته‌اند، از سوی دیگر، نزدیکی آنها به مسیرهای تامین گاز از ترکمنستان نیز اهمیت دارد.

اورعی هشدار داد: در صورت کاهش فشار شبکه، مناطق انتهایی خطوط انتقال ممکن است با محدودیت شدید و حتی قطع کامل گاز مواجه شوند؛ خطری که به‌ویژه در مناطق روستایی می‌تواند جدی‌تر باشد. ناترازی گاز محصول امروز و دیروز نیست و جنگ تنها ابعاد آن را تشدید کرده است.  به گفته او، اگر برای افزایش تولید، کنترل مصرف، ارتقای بهره‌وری و اصلاح شبکه انتقال اقدامی جدی انجام نشود، کشور باید خود را برای دوره‌ای آماده کند که کمبود گاز و برق به‌صورت همزمان، هم خانوارها و هم بخش تولید را تحت فشار قرار دهد. یک کارشناس انرژی با اشاره به هشدارهای اخیر درباره احتمال کمبود گاز در استان‌های شمالی در فصل زمستان، معتقد است؛ ناترازی گاز مساله‌ای جدید نیست و طی سال‌های گذشته به دلیل نبود سرمایه‌گذاری کافی، فرسودگی زیرساخت‌ها و مشکلات مدیریتی در صنعت نفت و گاز تشدید شده است.

احتمال فشار بیشتر بر استان‌های شمالی

محمود خاقانی، کارشناس انرژی نیز درباره احتمال بروز کمبود گاز در زمستان به «اعتماد» می‌گوید: به‌طور کلی ناترازی گاز در کشور وجود دارد و یکی از نکات مثبت دولت پزشکیان این است که مشکلات را با مردم صادقانه در میان می‌گذارد.

 به گفته او، در سال‌های گذشته نیز وعده‌هایی درباره حل ناترازی گاز مطرح شد، اما در عمل بخش قابل‌ توجهی از این مشکلات همچنان باقی مانده است.

او با اشاره به وضعیت تولید گاز و اتفاقات رخ ‌داده در پارس جنوبی می‌افزاید: بازگشت بخشی از ظرفیت تولید به مدار، به معنای حل کامل مشکل نیست و بخشی از ظرفیت همچنان به بازسازی و سرمایه‌گذاری نیاز دارد، بنابراین باید احتمال محدودیت گاز در برخی مناطق را جدی گرفت و برای آن از قبل برنامه‌ریزی کرد. خاقانی تاکید می‌کند: مساله ناترازی گاز تنها به میزان تولید محدود نمی‌شود و مجموعه‌ای از عوامل در ایجاد این وضعیت نقش دارد. در سال‌های گذشته فناوری‌های جدید به اندازه کافی وارد صنعت نفت و گاز نشده و سرمایه‌گذاری لازم برای افزایش بهره‌وری و نگهداشت ظرفیت تولید صورت نگرفته است.

او ادامه می‌دهد: بخش مهمی از ظرفیت‌های صنعت نفت، پالایش و گاز در سال‌های گذشته نیازمند سرمایه‌گذاری برای افزایش راندمان بوده، اما این اتفاق به اندازه مورد انتظار رخ نداده است. در نتیجه امروز کشور با مجموعه‌ای از مشکلات انباشته در حوزه انرژی مواجه است. این کارشناس انرژی همچنین بر ضرورت توجه به نیروی انسانی متخصص و فناوری در صنعت نفت تاکید کرده و می‌گوید: بدون توسعه فناوری و استفاده از نیروی انسانی کارآمد، حفظ ظرفیت تولید و افزایش بهره‌وری امکان‌پذیر نیست.

خاقانی با اشاره به هشدار دولت درباره وضعیت گاز استان‌های شمالی در زمستان ادامه می‌دهد: تجربه گذشته نشان داده هر زمان واردات گاز یا منابع تامین گاز مناطق شمالی با مشکل مواجه شده، فشار بیشتری بر شبکه داخلی وارد شده است.

او با یادآوری دوره‌ای که گاز وارداتی از ترکمنستان قطع شد، اظهار می‌کند: در آن زمان به دلیل سرمای شدید، تامین سوخت جایگزین برای برخی مناطق ضروری شد و حتی نفت سفید برای خانوارهای بعضی مناطق ارسال شد. اگر در زمستان امسال نیز محدودیت جدی ایجاد شود، باید از هم‌اکنون برای تامین سوخت جایگزین و مدیریت مصرف برنامه داشت.

خاقانی در عین حال تاکید می‌کند: صرفه‌جویی نباید فقط به استان‌های شمالی محدود شود، بلکه مدیریت مصرف باید در سراسر کشور مورد توجه قرار گیرد.

 او پیشنهاد می‌کند: خانوارها با کاهش دمای وسایل گرمایشی، پکیج‌ها و آبگرمکن‌ها، مصرف گاز را مدیریت کنند تا در صورت بروز محدودیت، فشار کمتری به شبکه وارد شود. این کارشناس انرژی معتقد است؛ در شرایط فعلی، افزایش تاب‌آوری اقتصادی و انرژی کشور اهمیت زیادی دارد، در شرایطی که کشور با محدودیت‌های ناشی از تحریم، جنگ و مشکلات سرمایه‌گذاری مواجه است، باید همزمان با مدیریت مصرف، زیرساخت‌های تولید و انتقال انرژی نیز تقویت شود. خاقانی تاکید می‌کند: اگر گاز کم شود، تنها شبکه گاز تحت تاثیر قرار نمی‌گیرد و احتمال فشار بر شبکه برق نیز افزایش پیدا می‌کند، چراکه بخش مهمی از تولید برق کشور به گاز وابسته است، بنابراین مدیریت مصرف گاز می‌تواند به پایداری سایر بخش‌های انرژی نیز کمک کند. او همچنین شفافیت را یکی از الزامات افزایش اعتماد عمومی دانسته و می‌گوید: زمانی که مردم احساس کنند درباره مسائل اقتصادی و انرژی اطلاعات شفاف در اختیارشان قرار می‌گیرد، همراهی بیشتری با سیاست‌های مدیریت مصرف خواهند داشت. خاقانی با انتقاد از آنچه تناقض در اطلاع‌رسانی برخی نهادها می‌داند، توضیح می‌دهد: اگر دولت از مردم می‌خواهد در مصرف گاز صرفه‌جویی کنند، باید همزمان درباره وضعیت تولید، میزان کسری، برنامه‌های جبرانی و اقدامات انجام ‌شده نیز اطلاعات روشنی ارایه دهد. به گفته او، مردم زمانی حاضر می‌شوند مصرف خود را کاهش دهند که بدانند این صرفه‌جویی در شرایطی انجام می‌شود که دستگاه‌های مسوول نیز برای اصلاح زیرساخت‌ها، افزایش تولید و جلوگیری از هدررفت منابع اقدام می‌کنند.

این کارشناس انرژی در پایان تاکید می‌کند: ناترازی گاز نتیجه یک دوره کوتاه‌مدت نیست و برای حل آن نمی‌توان تنها به توصیه‌های مقطعی برای کاهش مصرف اتکا کرد و کشور همزمان به سرمایه‌گذاری در صنعت گاز، بازسازی تاسیسات، افزایش بهره‌وری، استفاده از فناوری‌های جدید و اصلاح سازوکارهای مدیریتی نیاز دارد. او می‌گوید: هشدار درباره احتمال کمبود گاز در زمستان را باید جدی گرفت، اما این هشدار نباید صرفا موجب نگرانی مردم شود؛ بلکه باید به برنامه‌ای مشخص برای مدیریت مصرف، تامین سوخت جایگزین و اصلاح زیرساخت‌های انرژی منجر شود.

صرفه‌جویی؛ حلقه مفقوده مدیریت انرژی

حسن مرادی، کارشناس انرژی نیز با اشاره به ارقام مطرح‌شده درباره خسارت به تأسیسات گازی پارس جنوبی به «اعتماد» می‌گوید: اگرچه بخشی از تأسیسات گازی کشور آسیب دیده، اما تعمیم این آسیب به کل ظرفیت تولید، نیازمند بررسی دقیق‌تر است. با این حال، حتی در صورت ترمیم زیرساخت‌ها نیز مساله اصلی ناترازی گاز همچنان پابرجاست؛ چراکه میزان مصرف در کشور به سطحی رسیده که بدون اصلاح الگوی مصرف، افزایش تولید به تنهایی پاسخگوی نیاز نخواهد بود.

این کارشناس حوزه انرژی معتقد است؛ تجربه مدیریت مصرف برق نشان داد در صورت ایجاد سازوکار مناسب، امکان همراهی مردم با سیاست‌های صرفه‌جویی وجود دارد. در ماه‌های گذشته نیز بخشی از جامعه در دوره‌های اوج مصرف برق همکاری کرده و همین موضوع نشان می‌دهد اصلاح الگوی مصرف صرفا یک شعار نیست و می‌تواند در عمل نیز اتفاق بیفتد. با این حال، صرفه‌جویی نباید فقط از مردم مطالبه شود. دولت، دستگاه‌های اجرایی و نهادهای عمومی نیز باید در خط مقدم مدیریت مصرف قرار داشته باشند. در بسیاری از ساختمان‌های اداری، چراغ‌ها، وسایل گرمایشی و تجهیزات انرژی‌بر حتی در زمان‌هایی که نیازی به استفاده از آنها وجود ندارد، روشن باقی می‌مانند. این مساله در شرایطی رخ می‌دهد که هزینه انرژی در بسیاری از این مراکز مستقیما از منابع عمومی پرداخت می‌شود و همین موضوع انگیزه لازم برای کنترل مصرف را کاهش می‌دهد.

او تاکید می‌کند: یکی از دلایل اصلی شکل‌گیری مصرف بالا، یارانه‌ای بودن انرژی در ایران است، وقتی مصرف‌کننده هزینه واقعی انرژی را پرداخت نمی‌کند، انگیزه اقتصادی کافی برای کاهش مصرف نیز وجود ندارد. به همین دلیل، اصلاح الگوی مصرف نیازمند مجموعه‌ای از سیاست‌های نظارتی، آموزشی و اقتصادی است و اینکه صرفه‌جویی الزاما به معنای کاهش رفاه نیست.  او ادامه می‌دهد: بخش‌های صنعتی، نیروگاهی و تجاری از جمله حوزه‌هایی هستند که ظرفیت بسیار بیشتری برای بهینه‌سازی دارند. در برخی صنایع، نحوه عایق‌کاری کوره‌ها، نوع تجهیزات و روش بهره‌برداری می‌تواند میزان مصرف انرژی را به شکل قابل توجهی تغییر دهد. در صنایعی مانند؛ آلومینیوم و سیمان، تجهیزات انرژی‌بر با مصرف بسیار بالایی فعالیت می‌کنند و اصلاح فناوری و عایق‌بندی می‌تواند صرفه‌جویی بسیار بیشتری نسبت به تغییر رفتار یک خانوار ایجاد کند. بنابراین، سیاستگذاری انرژی باید به سمت ممیزی مصرف در صنایع بزرگ نیز حرکت کند و میزان مصرف واقعی، استاندارد تجهیزات و امکان کاهش مصرف در هر واحد صنعتی به صورت مستمر بررسی شود. مرادی می‌گوید: عایق‌کاری، استفاده از پنجره‌های دوجداره، تجهیزات گرمایشی استاندارد و طراحی مناسب ساختمان می‌تواند میزان مصرف انرژی را کاهش دهد. همچنین تعویض وسایل گرمایشی پرمصرف یکی از اقداماتی است که می‌تواند در کوتاه‌مدت بر میزان مصرف گاز اثر بگذارد. سال‌هاست موضوع جایگزینی بخاری‌های پرمصرف با تجهیزات کم‌مصرف مطرح شده، اما اجرای این طرح‌ها با سرعت مورد انتظار پیش نرفته است.

این کارشناس انرژی ادامه می‌دهد: مساله دیگر، ضعف نظارت است، صرف اعلام هشدار درباره کمبود گاز یا درخواست از مردم برای صرفه‌جویی نمی‌تواند به تنهایی مشکل را حل کند. باید نهاد مشخصی مسوول پایش مصرف و برخورد با مصارف غیرضروری باشد. در یک ساختمان اداری یا عمومی، اگر سیستم گرمایشی یا روشنایی بدون نیاز فعال باشد، مسوول مربوطه باید پاسخگو باشد. قطع برق یا گاز یک اداره به دلیل مصرف بالا، بدون اصلاح رفتار مدیر یا مسوول مربوط، راهکار مناسبی نیست؛ زیرا در نهایت هزینه آن از منابع عمومی پرداخت می‌شود و کارکنان و مردم متحمل محدودیت می‌شوند. نهادهای نظارتی باید ابتدا دستگاه‌های دولتی، سپس مجموعه‌های عمومی و خصولتی و در نهایت بخش خصوصی را نسبت به رعایت الگوی مصرف پاسخگو کنند.

او توضیح می‌دهد: هر چند ایران از نظر ذخایر گازی در شمار کشورهای دارای منابع بزرگ گازی قرار دارد، اما برخورداری از ذخایر فراوان به معنای مصرف نامحدود نیست. گاز یک ثروت ملی است و متعلق به یک فرد یا یک گروه نیست. بنابراین استفاده از آن باید بر اساس قاعده، بهره‌وری و منافع عمومی صورت گیرد. در شرایطی که کشور با ناترازی انرژی روبروست، مدیریت مصرف باید همزمان در میان مردم، دولت، صنایع و دستگاه‌های عمومی دنبال شود. تجربه مدیریت مصرف برق نیز نشان داده است که جامعه در صورت مشاهده جدیت و نظم در سیاستگذاری، می‌تواند در کاهش مصرف مشارکت کند.

مرادی در خاتمه می‌گوید: بنابراین، اگرچه احتمال محدودیت گاز در زمستان را نمی‌توان بدون بررسی دقیق وضعیت تولید، ذخایر، تعمیرات و میزان مصرف با قطعیت پیش‌بینی کرد، اما تداوم مصرف بی‌ضابطه می‌تواند فشار بیشتری بر شبکه گاز وارد کند. راهکار پایدار نیز تنها افزایش تولید نیست؛ اصلاح الگوی مصرف، استانداردسازی تجهیزات، اجرای مقررات ساختمان، ممیزی صنایع و مهم‌تر از همه ایجاد یک نظام نظارتی موثر، بخش جدایی‌ناپذیر مدیریت ناترازی گاز است.