از کدپستی تا هویت مکانی؛ جی‌نف چگونه خدمات عمومی را متحول می‌کند؟

معاون توسعه فناوری اطلاعات شرکت ملی پست با تاکید بر اینکه کدپستی، هویت مکانی هر ملک است، از شهروندان خواست اطلاعات نشانی خود را در سامانه «جی‌نف» بررسی و در صورت نیاز اصلاح کنند.

به گزارش اعتماد، به گفته او، با گسترش خدمات دولت هوشمند، دقت اطلاعات مکانی بیش از گذشته در دریافت خدمات عمومی، بانکی، پستی و حتی امدادی اهمیت پیدا کرده و تکمیل این پایگاه ملی بدون همراهی مردم امکان‌پذیر نخواهد بود. اگر امروز کد ملی، شناسه هویتی هر شهروند است، در آینده نزدیک کدپستی و نشانی استاندارد به شناسه هویتی هر مکان تبدیل می‌شود. پروژه ملی «جی‌نف» با همین هدف در حال تکمیل است؛ طرحی که به گفته کاوه دولتی، معاون توسعه فناوری اطلاعات شرکت ملی پست، علاوه بر ساماندهی نشانی‌ها، قرار است زیرساخت اصلی دولت هوشمند، مدیریت بحران، امدادرسانی، خدمات شهری و تجارت الکترونیک را فراهم کند؛ هرچند تکمیل آن همچنان به رفع نواقصی مانند نبود نام معابر، شماره‌گذاری ساختمان‌ها و همراهی بیشتر دستگاه‌های اجرایی وابسته است. دولتی با تشریح روند شکل‌گیری پروژه ملی «جی‌نف» اظهار کرد: این پروژه از اواسط دهه ۱۳۹۰ و پس از تصویب مصوبات مربوط به پایگاه نشانی استاندارد ملی آغاز شد. ایده اولیه آن از تجربه کشور استرالیا الهام گرفته شده بود؛ کشوری که از اواخر دهه ۱۹۹۰ میلادی برای رفع مشکل نبود آدرس‌های استاندارد و مکان‌محور، سامانه‌ای مبتنی بر ژئوکد و نشانی استاندارد ایجاد کرد. این الگو در ایران با توجه به تفاوت‌های ساختاری، حقوقی و اجرایی، بومی‌سازی شد تا پاسخگوی نیازها و محدودیت‌های کشور باشد. وی با اشاره به اهداف اصلی این پروژه افزود: فلسفه شکل‌گیری جی‌نف، ایجاد هویت مکانی برای تمام اماکن کشور است؛ هویتی که بتواند علاوه بر تسهیل آدرس‌دهی، در برنامه‌ریزی شهری، مدیریت بحران، امداد و نجات، توسعه زیرساخت‌های تجارت الکترونیک و خدمات عمومی مورد استفاده قرار گیرد. در این مدل، هر مکان دارای یک نشانی استاندارد، کدپستی و مختصات جغرافیایی مشخص است و این سه مولفه به صورت یکپارچه به یکدیگر متصل می‌شوند تا امکان ارائه خدمات دقیق‌تر فراهم شود. معاون توسعه فناوری اطلاعات شرکت ملی پست با بیان اینکه اجرای مدل استرالیایی در ایران امکان‌پذیر نبود، گفت: در استرالیا این پروژه توسط یک مجموعه خصوصی اجرا شد، اما در ایران مسوولیت اجرای آن به شرکت ملی پست واگذار شد و همین موضوع، به دلیل تعدد دستگاه‌های اجرایی، فرآیند هماهنگی را دشوارتر کرد. علاوه بر این، محدودیت‌هایی مانند تحریم‌ها، دسترسی به فناوری‌های نوین، کمبود منابع مالی و تفاوت در زیرساخت‌های نقشه‌برداری، ضرورت بومی‌سازی کامل پروژه را ایجاب می‌کرد. دولتی درباره دستگاه‌های همکار این طرح توضیح داد: سازمان ثبت اسناد و املاک، سازمان نقشه‌برداری، بنیاد مسکن، شهرداری‌ها، دهیاری‌ها، استانداری‌ها و سازمان فناوری اطلاعات از مهم‌ترین نهادهای مشارکت‌کننده در پروژه هستند. هر یک از این دستگاه‌ها بخشی از داده‌های مورد نیاز، ازجمله نقشه‌های پایه، اطلاعات معابر، پلاک‌ها، محدوده‌های ثبتی و زیرساخت‌های ارتباطی را تامین می‌کنند و شرکت ملی پست وظیفه تجمیع و مدیریت این اطلاعات را بر عهده دارد.

اهمیت تکمیل پایگاه داده جی‌نف بر اساس نقشه‌ هر ملک

وی با اشاره به دشواری‌های آغاز پروژه اظهار کرد: یکی از مهم‌ترین موانع، عقب‌ماندگی اجرای طرح کاداستر و صدور اسناد تک‌برگی بود. قرار بود اطلاعات پارسل‌ها و محدوده دقیق املاک از طریق این اسناد در اختیار پروژه قرار بگیرد، اما به دلیل کندی اجرای این طرح، شرکت ملی پست ناچار شد در بسیاری از شهرها از نقشه‌های شهرداری‌ها استفاده کند. در اسناد قدیمی مرز املاک با توصیف‌های سنتی مشخص شده بود، اما اسناد تک‌برگی امکان ثبت دقیق موقعیت هر ملک را روی نقشه فراهم می‌کنند و به همین دلیل نقش مهمی در تکمیل پایگاه داده جی‌نف دارند. معاون توسعه فناوری اطلاعات شرکت ملی پست ادامه داد: اجرای عملیاتی پروژه از سال ۱۳۹۶ و با پایلوت استان قم آغاز شد و سپس به تهران و دیگر کلانشهرها ازجمله اصفهان، مشهد، شیراز و تبریز گسترش یافت. همزمان با پیشرفت پروژه، تعداد شهرهای کشور نیز افزایش پیدا کرد و بسیاری از روستاها به شهر تبدیل شدند؛ موضوعی که نیازمند تهیه نقشه‌های جدید، استقرار شهرداری‌ها و به‌روزرسانی اطلاعات مکانی بود و اجرای پروژه را با پیچیدگی‌های بیشتری همراه کرد. دولتی با ارائه آخرین آمار از وضعیت پروژه گفت: در حال حاضر تقریبا تمامی شهرهای کشور ژئوکد شده‌اند، هرچند پوشش اطلاعات در همه نقاط به یک اندازه نیست و به‌روزرسانی مستمر نقشه‌ها همچنان ادامه دارد. بر اساس آمار موجود، حدود ۱۸ میلیون و ۳۲۹ هزار ساختمان و بیش از ۴۱ میلیون و ۳۴۵ هزار مکان در مناطق شهری کشور شناسایی شده است. همچنین در روستاها بیش از ۱۳ میلیون و ۲۸۵ هزار ساختمان و حدود ۱۶ میلیون و ۲۰۰ هزار مکان در سامانه ثبت شده که نشان‌دهنده گستردگی پایگاه داده مکانی کشور است. وی افزود: اگرچه تمامی شهرهای کشور وارد پروژه جی‌نف شده‌اند، اما میزان پوشش اطلاعات در آنها متفاوت است. برخی شهرها به پوشش کامل رسیده‌اند و برخی دیگر بین ۹۸ تا ۹۹ درصد پوشش دارند.

در مجموع، اکنون حدود ۸۶درصد اماکن شهری کشور تحت پوشش این سامانه قرار گرفته‌اند و پیش‌بینی می‌شود این رقم تا پایان سال به حدود ۹۵درصد برسد. حتی در کشورهایی مانند استرالیا نیز به دلیل تغییرات مداوم ساخت‌وساز و توسعه شهری، دستیابی به پوشش صددرصدی عملا امکان‌پذیر نیست. معاون توسعه فناوری اطلاعات شرکت ملی پست درباره وضعیت مناطق روستایی نیز اظهار کرد: پوشش اطلاعات در روستاها اکنون به حدود ۶۰درصد رسیده است. گستردگی جغرافیایی، پراکندگی سکونتگاه‌ها و وجود آبادی‌های کوچک و دورافتاده ازجمله عواملی است که تکمیل اطلاعات این بخش را با دشواری روبه‌رو کرده است. در حال حاضر اطلاعات مربوط به ۱۴۶۲ شهر و بیش از ۹۵ هزار روستا و آبادی در سامانه ثبت شده و به ‌تدریج تکمیل می‌شود.

تمایز کدپستی سنتی و سامانه جی‌نف

دولتی در ادامه با تشریح تفاوت کدپستی سنتی و سامانه جی‌نف گفت: در گذشته تنها یک کدپستی ده ‌رقمی برای هر مکان وجود داشت، اما اکنون این کد با نشانی استاندارد و موقعیت جغرافیایی پیوند خورده است. به بیان دیگر، هر مکان دارای سه مولفه اصلی شامل کدپستی، آدرس استاندارد و مختصات مکانی است که همگی در یک پایگاه داده یکپارچه ذخیره می‌شوند و بازیابی هر یک از این اطلاعات، دو مولفه دیگر را نیز در اختیار کاربر قرار می‌دهد.

دولتی با بیان اینکه جی‌نف برای مردم و دستگاه‌های اجرایی به یک اندازه کاربرد دارد، افزود: همان‌گونه که کدملی هویت افراد را مشخص می‌کند، کدپستی و شناسه مکانی نیز هویت هر مکان را تعیین می‌کنند. این اطلاعات علاوه بر تسهیل دریافت خدماتی مانند خرید اینترنتی، حمل‌ونقل، خدمات پستی و خدمات شهری، امکان برنامه‌ریزی دقیق‌تر برای دولت را نیز فراهم می‌کند. استانداردسازی نشانی‌ها موجب می‌شود خدمات مبتنی بر مکان با دقت بیشتری ارائه شود و بسیاری از خطاهای ناشی از آدرس‌های غیراستاندارد از بین برود. وی با اشاره به نقش جی‌نف در توسعه دولت هوشمند اظهار کرد: آینده خدمات عمومی و برنامه‌ریزی شهری بر پایه داده‌های مکان‌محور شکل می‌گیرد و تقریبا هیچ برنامه‌ریزی کلان بدون دسترسی به اطلاعات دقیق مکانی امکان‌پذیر نیست. از مدیریت حمل‌ونقل و ترافیک شهری گرفته تا توزیع خدمات عمومی، برنامه‌ریزی برای احداث مدارس، مراکز درمانی و سایر زیرساخت‌ها، همگی به داده‌های مکانی وابسته هستند. همچنین در شرایط بحرانی نظیر وقوع زلزله، سیل یا حوادث امنیتی، این اطلاعات امکان شناسایی سریع محدوده حادثه، تعداد ساختمان‌ها و جمعیت ساکن را فراهم می‌کند و سرعت امدادرسانی را افزایش می‌دهد.

معاون توسعه فناوری اطلاعات شرکت ملی پست افزود: یکی از اهداف شرکت ملی پست، اتصال کدپستی به سایر شناسه‌های خدماتی کشور است. برای نمونه، در صورت اتصال شماره تلفن ثابت به کدپستی، مراکز امدادی می‌توانند تنها با دریافت تماس، محل دقیق تماس‌گیرنده را شناسایی کنند و دیگر نیازی به دریافت آدرس به صورت شفاهی نخواهد بود. یکپارچه شدن اطلاعات مکانی، خدمات شهری و امدادی را دقیق‌تر و سریع‌تر خواهد کرد.

مهم‌ترین چالش‌های اجرای پروژه جی‌نف

دولتی درباره مهم‌ترین چالش‌های اجرای پروژه گفت: اصلی‌ترین مانع، نقص در داده‌های پایه است. آدرس استاندارد از اجزایی مانند تقسیمات کشوری، نام معبر، شماره پلاک و واحد تشکیل می‌شود و هرگونه نقص در این اطلاعات، کیفیت خدمات را تحت تاثیر قرار می‌دهد. در بسیاری از روستاها و حتی برخی شهرها هنوز معابر فاقد نام یا پلاک هستند و همین موضوع فرآیند استانداردسازی نشانی‌ها را با مشکل مواجه کرده است. وی با ارائه آماری از وضعیت معابر کشور اظهار کرد: در حال حاضر بیش از دو میلیون و ۸۳۲ هزار معبر در سامانه ثبت شده که حدود ۸۴۸ هزار معبر، معادل حدود ۳۰ درصد، هنوز فاقد نام هستند. همچنین تنها حدود ۵۱درصد اماکن دارای پلاک رسمی بوده و نزدیک به ۴۹درصد ساختمان‌ها هنوز شماره‌گذاری نشده‌اند. این موضوع یکی از مهم‌ترین موانع تکمیل آدرس استاندارد در کشور به شمار می‌رود و رفع آن نیازمند همکاری گسترده شهرداری‌ها و دهیاری‌ها است. معاون توسعه فناوری اطلاعات شرکت ملی پست چالش دیگر پروژه را به‌روز نبودن نقشه‌های پایه دانست و افزود: توسعه شهرها، ایجاد مناطق جدید و تغییرات مستمر کالبدی باعث می‌شود نقشه‌ها همواره نیازمند بازنگری باشند. بخشی از اختلاف میان میزان پوشش اطلاعات و وضعیت واقعی شهرها نیز ناشی از همین تغییرات است؛ زیرا در برخی مناطق، توسعه‌های جدید هنوز در نقشه‌های رسمی ثبت نشده‌اند. دولتی با بیان اینکه تکمیل پروژه بدون همکاری سایر دستگاه‌های اجرایی امکان‌پذیر نیست، اظهار کرد: هر بخش از اطلاعات موردنیاز دراختیار یک دستگاه قرار دارد. شهرداری‌ها مسوول نام‌گذاری معابر و شماره‌گذاری ساختمان‌ها هستند، وزارت راه و شهرسازی و سازمان راهداری وظیفه تهیه اطلاعات مربوط به محورهای بین‌شهری را برعهده دارند و سایر دستگاه‌ها نیز باید اطلاعات تخصصی خود را دراختیار سامانه قرار بدهند. اگرچه همکاری میان دستگاه‌ها در سال‌های اخیر افزایش یافته، اما محدودیت منابع مالی و تفاوت در وظایف قانونی، همچنان روند تکمیل اطلاعات را با دشواری مواجه کرده است. وی یکی دیگر از چالش‌های مهم پروژه را فرهنگسازی و استفاده صحیح از کدپستی عنوان کرد و گفت: همان‌گونه که استفاده از کد ملی به مرور زمان در تمامی خدمات الزامی شد، اکنون نیز کدپستی باید به شناسه اصلی مکان در ارائه خدمات تبدیل شود. البته صرف ثبت کدپستی کافی نیست، بلکه اطلاعات باید به صورت مستمر به‌روزرسانی شود تا دستگاه‌های مختلف بتوانند خدمات خود را براساس اطلاعات صحیح ارائه کنند.

معاون توسعه فناوری اطلاعات شرکت ملی پست با اشاره به نظام پایش دستگاه‌های اجرایی افزود: شرکت ملی پست هر ماه دو گزارش تخصصی تهیه و به ریاست‌جمهوری و وزارت ارتباطات ارائه می‌کند. گزارش نخست به میزان پیشرفت پروژه جی‌نف اختصاص دارد و گزارش دوم، نحوه استفاده دستگاه‌های اجرایی از پایگاه داده مکانی را ارزیابی می‌کند. در این گزارش‌ها عملکرد دستگاه‌هایی مانند سازمان امور مالیاتی، بانک مرکزی، وزارت بهداشت، وزارت آموزش و پرورش، قوه قضاییه و سایر نهادها براساس میزان بهره‌گیری از اطلاعات کدپستی و نشانی استاندارد بررسی می‌شود.

نقش شهروندان در پروژه جی‌نف با به‌روز نگه‌داشتن اطلاعات

دولتی درباره نقش مردم در موفقیت این طرح اظهار کرد: استفاده از جی‌نف تنها به دستگاه‌های اجرایی محدود نمی‌شود و شهروندان نیز نقش مهمی در به‌روز نگه داشتن اطلاعات دارند. بسیاری از افراد هنگام تغییر محل سکونت همچنان کدپستی محل قبلی خود را در مراجعات اداری اعلام می‌کنند، در حالی که کدپستی متعلق به مکان است، نه شخص. همین موضوع در ادامه می‌تواند در دریافت خدماتی مانند صدور اسناد، دریافت تسهیلات بانکی یا سایر خدمات اداری مشکل ایجاد کند. وی با بیان اینکه امکان استعلام و دریافت اطلاعات از طریق سامانه جی‌نف فراهم شده است، گفت: شهروندان می‌توانند با مراجعه به این سامانه به آدرس gnaf.post.ir، موقعیت ملک، کدپستی، نشانی استاندارد و در صورت نیاز گواهی احراز نشانی را دریافت کنند. همچنین در ساختمان‌های چندواحدی، هر واحد دارای کدپستی مستقل است و لازم است شهروندان هنگام استفاده از خدمات، کد مربوط به واحد خود را اعلام کنند تا مغایرتی در اطلاعات دستگاه‌های مختلف ایجاد نشود. معاون توسعه فناوری اطلاعات شرکت ملی پست با اشاره به برنامه‌های آینده این شرکت اظهار کرد: در آینده نزدیک برای هر شهروند یک «پروفایل ملی نشانی» ایجاد خواهد شد که شامل نشانی استاندارد، کدپستی و یک کد QR اختصاصی است. این گواهی الکترونیکی می‌تواند مانند یک کارت ویزیت دیجیتال مورد استفاده قرار گیرد و افراد تنها با ارسال آن، اطلاعات معتبر مکانی خود را دراختیار دستگاه‌ها یا اشخاص قرار بدهند. این قابلیت علاوه بر سامانه اینترنتی، در آینده از طریق اپلیکیشن نیز در دسترس کاربران قرار خواهد گرفت. دولتی درباره چشم‌انداز پروژه جی‌نف نیز گفت: اجرای فنی جی‌نف تا پایان سال ۱۴۰۵ به مرحله نهایی می‌رسد، اما مهم‌ترین مرحله پس از آن، توسعه کاربردهای این سامانه در دستگاه‌های اجرایی، کسب‌وکارها و خدمات عمومی خواهد بود. ارزش واقعی این پروژه زمانی آشکار می‌شود که تمامی خدمات کشور بر پایه اطلاعات مکان‌محور ارائه شوند و مردم و سازمان‌ها نیز اطلاعات خود را به صورت مستمر به‌روزرسانی کنند.

وی از توسعه دامنه اجرای جی‌نف به حوزه‌های جدید خبر داد و افزود: شرکت ملی پست علاوه بر اماکن مسکونی، تجاری و اداری، اجرای این طرح را برای اراضی کشاورزی، زمین‌های ملی و جامعه عشایری نیز آغاز کرده است. اختصاص هویت مکانی به این بخش‌ها علاوه بر تسهیل ارائه خدمات، می‌تواند در حفاظت از اراضی، جلوگیری از زمین‌خواری، مدیریت منابع و ارتقای نظام برنامه‌ریزی کشور نقش موثری ایفا کند.  معاون توسعه فناوری اطلاعات شرکت ملی پست در پایان بر ضرورت همراهی همه دستگاه‌های اجرایی تاکید کرد و گفت: هرچه استفاده از اطلاعات استاندارد مکانی در نظام اداری کشور فراگیرتر شود، کیفیت خدمات عمومی و دقت برنامه‌ریزی‌های ملی نیز به همان نسبت افزایش خواهد یافت.