آخرین وضعیت دریاچه ارومیه به روایت مهدی زارع / دریاچه ارومیه احیا می‌شود؟

مهدی زارع در یادداشتی با عنوان «ارزیابی وضع پرآبی فصلی دریاچه ارومیه» در روزنامه اعتماد نوشت: براساس گزارش‌های وزارت نیرو، روز چهارشنبه ۱۹ فروردین با افزایش بارندگی‌های موثر و برقراری جریانات سطحی روی رودخانه‌های منتهی به دریاچه ارومیه، تراز دریاچه نسبت به ابتدای سال آبی ۱۴۰۵-۱۴۰۴ (اول مهر ماه) حدود یک متر افزایش داشته . سطح آب دریاچه ارومیه در ماه‌های فروردین تا نیمه اردیبهشت سال‌های اخیر، مثلا در سال‌های ۱۴۰۰ تا ۱۴۰۲، در حال افزایش نسبی بوده اگرچه این افزایش به سطح‌های تاریخی نرسید. این بهبود نسبی نتیجه تجمع بارش‌های بیش از میانگین در منطقه و افزایش ورودی‌های آب به دریاچه از طریق رودخانه‌های اصلی مانند آبرود، سرخه و چناران بوده.

 در فروردین ۱۴۰۲، سطح آب دریاچه به حدود ۱۲۷۰ متر بالاتر از سطح دریا رسید که نسبت به پایان سال ۱۳۹۹ حدود ۱.۵ متر افزایش داشت. در نیمه اردیبهشت ۱۴۰۲، این سطح به ۱۲۷۱.۵ متر رسید و نشان‌دهنده تداوم روند بهبودی بود، به ‌ویژه باتوجه به بارش‌های مطلوب در مناطق حوزه آبریز. این افزایش سطح آب، نشانه‌ای از بهبود موقت وضعیت خشکی دریاچه داشت، اما به ‌طور کامل به سطح پایدار نرسید. دهم فروردین ۱۴۰۵ مدیرعامل شرکت آب منطقه‌ای آذربایجان‌غربی از افزایش تراز سطح آب و وسعت دریاچه ارومیه خبر داد که باتوجه به بارش‌های اخیر و مدیریت منابع و رهاسازی آب سدها به دریاچه وسعت آن به ۱۳۰۰ کیلومتر مربع رسید که نسبت به ۸ فروردین ۱۴۰۴ نشان از افزایش ۱۶۰ کیلومتر مربعی وسعت دریاچه ارومیه دارد. 

تراز دهم فروردین ۱۴۰۵ دریاچه ارومیه ۱۲۷۰.۳۳ متر بود که نسبت به زمان مشابه سال قبل عدد ۱۲۷۰.۲۸ متر و در اول مهر پارسال ۱۲۶۹.۵۰ متر را نشان می‌داد. با وجود افزایش تراز سطح آب دریاچه و وسعت آن، هنوز به تراز اکولوژیکی دریاچه ارومیه در ۱۲۷۴.۱۰ متر و وسعت ۴۶۳۵ کیلومتر مربع نرسیده . از ابتدای مهر ۱۴۰۴ میزان ۳۱۵.۷ میلی‌متر بارش در استان آذربایجان غربی، افزایش نزدیک به ۱۲۰درصدی بارش‌ها نسبت به همین مدت در سال قبل را نشان داد. افزایش بیش از ۵۰درصدی حجم آب مخازن سدهای استان موجب شد تا دهم فروردین میزان آب در سدهای استان آذربایجان غربی به ۱۲۱۶.۲ میلیون مترمکعب برسد.

تراز آبگیری پایدار دریاچه ارومیه، به عنوان سطح آبی که بتواند به‌ طور مداوم و بدون وقوع بحران محیط‌زیستی حفظ شود، در محدوده ۱۲۷۲ تا ۱۲۷۵ متری بالاتر از سطح دریای آزاد بر پایه مدل‌سازی هیدرولوژیک و تجربیات گذشته، به ‌ویژه پس از بحران‌های شدید خشکی در سال‌های ۱۳۹۰ تا ۱۳۹۹، تعیین شد. این سطح حداقل سطح مطلوب برای حفظ تعادل اکولوژیکی دریاچه است و به ‌ویژه برای جلوگیری از گسترش شوری، حفظ زیستگاه‌های طبیعی و جلوگیری از بروز گرد و غبار از سطح خشک شده دریاچه ضروری است. در سال‌هایی که سطح آب به این محدوده رسیده ، کیفیت آب بهبود یافته و فعالیت‌های زیستی در دریاچه از سطح پایین به سطح قابل‌توجهی بازگشته . دستیابی به این تراز پایدار تنها به بارش‌های طبیعی وابسته نیست، بلکه وابسته به مدیریت پایدار منابع آب، کاهش مصرف غیرضروری در کشاورزی، بهبود عملکرد سدها و همکاری بین‌المللی و بین‌استانی است.  تحقق تراز ۱۲۷۲-۱۲۷۵ متر به عنوان هدف پایدار، نیازمند سیاست‌های جامع و اجرایی قوی در حوزه آبریز است.

تا نیمه اول فروردین سال آبی ۱۴۰۴-۱۴۰۵، متوسط بارش استان آذربایجان شرقی به ۲۱۶.۱ میلی‌متر رسید که نسبت به مدت مشابه سال گذشته ۴۵.۲درصد و نسبت به میانگین بلندمدت ۸.۱درصد افزایش  نشان داد. این میزان بارش، علاوه بر تقویت جریان‌های سطحی و افزایش روان‌آب‌ها، نقش مهمی در تغذیه آبخوان‌ها و بهبود شرایط منابع آب زیرزمینی داشته و می‌تواند در تامین نیازهای مختلف ازجمله کشاورزی و محیط‌زیست موثر باشد. ایستگاه‌های بارش‌سنجی مراغه با ثبت ۳۱۲.۶ میلی‌متر بیشترین و ایستگاه جلفا با ۸۰.۵ میلی‌متر کمترین میزان بارش در سطح استان  است . در حوضه آبریز دریاچه ارومیه افزایش ۱۳.۸درصدی بارش نسبت به بلندمدت ثبت شده، در حالی که در حوضه آبریز سفیدرود بزرگ کاهش ۹.۴درصدی و در حوضه آبریز ارس کاهش ۴.۱درصدی نسبت به شرایط نرمال مشاهده می‌شود. باتوجه به بارش‌ها و رهاسازی حقابه در حوضه آبریز پیش‌بینی شده که فعلا روند ورود آب به پیکره دریاچه تداوم داشته باشد و تراز آب از مقدار فعلی نیز مقداری بالاتر رود.

با افزایش آب، قایق‌های موتوری دوباره امکان حرکت  پیدا کردند که موجب تسهیل در تردد محیط‌بانان به جزایر زیستگاهی دریاچه می‌شود. دریاچه ارومیه به ‌طور معمول از پاییز تا اوایل بهار به سمت خشکی می‌رود، آغاز سال آبی ۱۴۰5-۱۴۰4 نیز چنین بود به نحوی که بیشترین میزان کاهش سطح آب را تجربه کرد، چراکه بارش‌های فصلی کاهش یافت و همرمان مصرف آب در کشاورزی و صنعت افزایش می‌یابد. کاهش بارش‌های سالانه در حوزه آبریز، به ‌ویژه در مناطق شمالی و شرقی ارومیه، کاهش ورودی‌های آب به دریاچه به دلیل ساخت سدها، تغییر کاربری اراضی و کشاورزی بی‌رویه در حوزه آبریز، افزایش تبخیر در تابستان و پاییز به دلیل دماهای بالا و رطوبت کم و مدیریت نامناسب منابع آب و عدم هماهنگی بین استان‌ها در توزیع آب از دلایل مهم خشکی دریاچه ارومیه هستند این روند خشکی، به‌ ویژه در سال‌های ۱۳۸۰ تا ۱۳۹۹، منجر به کاهش شدید سطح آب و گسترش شوری دریاچه و به یک بحران محیط‌زیستی تبدیل شد و تهدید خشکی همچنان در فصل‌های خشک وجود دارد و نیازمند سیاست‌های پایدار آبی است. برای بهبود وضعیت دریاچه ارومیه یکی از راه‌های عمرانی رهاسازی آب دریاچه‌های سدهاست. رهاسازی آب از سد قلعه‌چای به سمت دریاچه ارومیه از ۸ فروردین ۱۴۰۵ آغاز شد. افزایش آورد رودخانه قلعه‌چای این امکان را فراهم کرده تا بخشی از ذخیره سد به ‌صورت هدفمند برای کمک به دریاچه ارومیه رهاسازی شود. رهاسازی آب از سد قلعه‌چای، بخشی از برنامه‌های مستمر برای تقویت جریان‌های ورودی به دریاچه ارومیه و بهبود شرایط آبی منطقه است.البته از اردیبهشت تا شهریور، دریاچه ارومیه معمولا در فاز کاهش سطح آب قرار می‌گیرد، به‌ ویژه در سال‌های کم‌بارش. این دوره، بیشترین میزان تبخیر و کاهش ورودی‌های آب را تجربه می‌کند، زیرا بارش‌های فصلی به پایان رسیده و دماهای بالا باعث افزایش تبخیر از سطح دریاچه می‌شود. به همین دلیل است که دریاچه ارومیه را در وضعیت امروزی‌اش می‌توان دریاچه‌ای فصلی درنظر گرفت. در سال‌ ۱۴۰۲، با وجود افزایش سطح آب تا نیمه اردیبهشت ، این سطح در ماه‌های تابستانی به دلیل کاهش بارش، افزایش تبخیر و مصرف آب کشاورزی، دوباره کاهش یافت. در نیمه شهریور ۱۴۰۲، سطح آب نشان‌دهنده کاهش نسبی نسبت به نیمه اردیبهشت بود. تکرار روند خشکی می‌تواند منجر به گسترش شوری، تخریب زیستگاه‌ها و تشدید بی‌قراری‌های اقلیمی در منطقه شود. براساس پیش‌بینی‌ها بارش‌های سال آبی ۱۴۰5-۱۴۰4 در حوزه آبریز دریاچه ارومیه در محدوده متوسط تا کمی بالاتر از میانگین بلندمدت پیش‌بینی شده . در صورت وقوع بارش‌های مناسب در پاییز و زمستان ، سطح آب دریاچه ارومیه در نیمه اول سال آبی ۱۴۰۵ به سطحی نزدیک به ۱۲۷۲ متر بالاتر از سطح دریا می رسد، اما در صورت کم‌بارشی، سطح آب ممکن است در محدوده ۱۲۶۵ تا ۱۲۶۸ متر بماند و روند کاهشی در فصل تابستان تشدید شود. ‌