هزینه خدمات سیار کاهش آسیب اعتیاد در بزرگراه‌ها کمتر از مراکز گذری است

نخستین نشست آسیب‌شناسی فعالیت موبایل سنترها (خدمات‌رسانی سیار در بزرگراه‌ها به معتادان خیابانی در جهت کاهش آسیب اعتیاد) در شهر تهران با حضور بانیان این طرح، مسوولانی از نهادهای بین‌المللی و دولتی برگزار شد. هم اکنون حدود یک سال از فعالیت موبایل سنترها در شهر تهران می‌گذرد. سارا اسمی‌زاده، مدیر مرکز طرح، برنامه و پژوهش جمعیت خیریه تولد دوباره در این نشست با توضیحی درباره علت راه‌اندازی خدمات موسوم به موبایل سنتر گفت: « از سال ٩٣ برنامه موبایل سنتر در دست اجرا قرار گرفت که در دنیا هم اجرا شده بود. افراد همتا آموزش داده شدند تا با مراجعه به محل مصرف معتادان، سطح پوشش خدمات و دسترسی به مصرف‌کنندگان هم آسان‌تر شود. البته در شهر تهران ما با جابه‌جایی پاتوق‌های مصرف مواجهیم و امروز، پاتوق‌ها زیرزمینی‌تر شده و دسترسی به معتادان هم دشوارتر شده چون پراکنده‌تر شده‌اند و تیم سیار هم نمی‌تواند وسایل زیادی با خود همراه داشته باشد و حتی ارایه خدمات توسط یک موتوسیکلت‌سوار ممکن نیست چون معلوم نیست بعد از ترک موتوسیکلت کنار پاتوق، در برگشت اثری از موتور باشد یا خیر. اما خدمات‌رسانی برای بزرگراه‌ها با این داستان هم متفاوت بود و با شناسایی پاتوق‌های مصرف در بزرگراه‌ها و استفاده از دو خودروی ون، در دو نوبت کاری روزانه از ٩ صبح تا ٧ غروب، خدمات‌دهی موبایل سنتر در بزرگراه‌ها شروع شد. مزیت این نوع خدمت‌رسانی، دسترسی بیشتر به افراد در زمان کوتاه‌تر، کنترل بیشتر بر مصرف‌کننده در تمام مدتی که او در پاتوق مشغول مصرف مواد است و ایجاد نوع متفاوتی از ساختار قدرت در اعضای موبایل سنتر در مقابل قدرت صاحب پاتوق (به دلیل همراه داشتن غذا و سیگار و دارو و لوازم پانسمان و دسترسی به کانال‌های حمایتی که در پاتوق‌ها در حد زیر صفر است) است علاوه بر آنکه این نوع خدمت‌دهی در درازمدت به کاهش آسیب‌پذیری معتاد منجر می‌شود که هدف نهایی از برنامه‌های کاهش آسیب هم همین است.» در حالی که در این نشست مزایا و معایب تمام اشکال مراکز کاهش آسیب اعتیاد (مراکز گذری، موبایل‌سنترها) مورد اشاره قرار گرفت، عباس دیلمی‌زاده، مدیر عامل جمعیت خیریه تولد دوباره که بانی طرح موبایل سنتر است در نگاهی به زوایای اقتصادی خدمات کاهش آسیب اعتیاد و لزوم انجام محاسبات دقیق برای توزیع منطقی خدمات با هدف کاهش زیاندهی یا بی‌تاثیر بودن خدمات گفت: «موبایل سنترها باید محدوده‌ای به وسعت ٥٧ کیلومتر مربع را پوشش دهد. با جابه‌جایی پاتوق‌ها ما هم جابه‌جا می‌شویم. اگر بخواهیم در همین محدوده جغرافیایی و برای ١٢٠٠ نفر جمعیت هدف، مرکز گذری کاهش آسیب اعتیاد ایجاد کنیم نیاز به ٤٢٠ میلیون تومان بودجه و شش مرکز داریم که بخش اعظم بودجه مراکز بابت اجاره‌بهای محل صرف می‌شود در حالی‌که قیمت تمام‌شده خدمات موبایل سنترها یک‌پنجم هزینه این مراکز است ضمن آنکه هزینه دسترسی معتاد به خدمات کاهش آسیب هم زیاد می‌شود چون باید برای رسیدن به مرکز گذری، هزینه کند.» محسن روشن‌پژوه، معاون پیشگیری و درمان اعتیاد سازمان بهزیستی کشور هم در توضیح درباره لزوم خدمات متفاوت در حوزه کاهش آسیب اعتیاد گفت: « سیستم اعتیاد، یک سیستم هوشمند دارای سطوح طبقه‌بندی‌شده مشخصی است که خود را با نیاز مخاطب و گروه هدف وفق می‌دهد. برای اقدام موثر در مقابل این پدیده، باید ضمن تحلیل وضعیت، متناسب با تغییرات و الگوهای جدید اعتیاد برنامه‌ریزی کنیم. با نگاهی به قوانین موجود می‌بینیم که روح حاکم بر سیاست‌های ابلاغی مقام معظم رهبری، کاهش آسیب است و بندهای متعدد این سیاست‌ها تاکید دارد که آسیب حاصل از مصرف مواد کاهش یافته و مصرف مواد از کم‌ خطر به پرخطر تبدیل نشود علاوه بر آنکه حمایت‌های اجتماعی هم مورد تاکید قرار گرفته است. در سند ملی حمایت‌های اجتماعی و درمان اعتیاد که توسط رییس‌جمهوری ابلاغ شد هم شاهد سیاست‌های روشنی هستیم که بر کاهش آسیب در مقابله با اعتیاد و درمان معتادان تاکید دارد ضمن آنکه توجه به کرامت انسانی بیماران و توجه به ملاحظات فرهنگی و خانوادگی آنها و علمی بودن و همسو بودن مداخلات کاهش آسیب با مقوله سلامت همگانی هم مورد تاکید است. ضمن آنکه در این سیاست‌ها تاکید شده که مبارزه با اعتیاد نباید آسیبی به سرمایه‌های به‌دست آمده وارد کند.» در حالی که کارشناسان حاضر در این نشست بر تغییر الگوی مصرف و آسیب‌زاتر شدن اعتیاد طی سال‌های اخیر متفق بودند، علیرضا نوروزی، رییس اداره پیشگیری از سوءمصرف مواد وزارت بهداشت هم افزود: «نتایج مطالعات بین‌المللی درباره بازدهی خدمات موبایل سنترها و مراکز گذری کاهش آسیب اعتیاد نشان داده که ممکن است خدمات سیار از خدمات ثابت و متمرکز در یک مرکز گران‌تر باشد چون این خدمات نیازمند خرید یا اجاره وسیله نقلیه، تامین سوخت و بیمه اتومبیل، تامین فضای اداره برای انجام پروژه و محل پارک خودرو است اما خدمات‌دهی سیار در مقایسه با مراکز ثابت، مقاومت کمتری را در معتادان ایجاد می‌کند و به تعداد بیشتری از افراد دسترسی دارد. البته در نتایج مطالعات بین‌المللی به این نکته هم اشاره شده که موبایل سنترها با اشکال پرخطرتر اعتیاد مواجه بودند و تعداد زنان و زنان جوا‌ن‌تر و بیکاری و سابقه زندان و سابقه اعتیاد هم در گروه هدف موبایل سنترها بیشتر بود علاوه بر اینکه الگوی مصرف هم در این گروه در مقایسه با مراجعان مراکز گذری کاهش آسیب اعتیاد بیشتر بود. در حالی که ترکیب معتادان در پاتوق‌ها در ساعات روز و شب متفاوت است، موبایل سنترها می‌توانند خدمات مکمل در کنار مراکز گذری کاهش آسیب اعتیاد ارایه دهند.»